Ενεργά δομικά υλικά: Η επόμενη μέρα για την αειφόρα αρχιτεκτονική;

Όταν η βιοτεχνολογία συναντάει την αρχιτεκτονική τα όρια ανάμεσα στο φυσικό και στο τεχνητό περιβάλλον ρευστοποιούνται. Τι επιφυλάσσουν οι διεπιστημονικές συνεργασίες και πώς αυτές μπορούν να αλλάξουν τον τρόπο που ζούμε; Τσιμέντο που «επουλώνει» μόνο του τις ρωγμές, μονώσεις από μυκήλιο, βιοδεκτικοί τοίχοι που αξιοποιούν όμβρια ύδατα και απορροφούν ρύπους. Εικόνες που φαντάζουν βγαλμένες από μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας, αλλά δεν είναι. Τα ενεργά δομικά υλικά φιλοδοξούν να αποκτήσουν ρόλο στις κατασκευές της επόμενης ημέρας. Τα στοιχεία είναι αμείλικτα. Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, οι εκπομπές CO2 από τα κτίρια και τον κατασκευαστικό τομέα έπεσαν το 2020 στα επίπεδα του 2007.

Η μείωση οφείλεται κυρίως στην πανδημία του κορονοϊού με τον ΟΗΕ να στηλιτεύει την μάλλον αργή πρόοδο του κλάδου προς την απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές και να επικροτεί το γεγονός ότι πλάι στις μειώσεις των εκπομπών από τον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής, ολοένα και περισσότερες χώρες υιοθέτησαν μέτρα «που ενδέχεται να έχουν μελλοντικές επιπτώσεις στις εκπομπές (σ.σ. CO2) και στην ενεργειακή απόδοση των κτιρίων».

Πιο συγκεκριμένα τα κτίρια και η κατασ­κευαστική βιομηχανία καταναλώνουν το 36% της παγκόσμιας τελικής ενέργειας και ευθύνονται για το 37% των εκπομπών CO2. Για να επιτευχθούν οι στόχοι της Συμφωνίας του Παρισιού, το δομημένο περιβάλλον οφείλει μέχρι το 2030 να μειώσει στο μισό τις εκπομπές CO2, ενώ οι ανθρακούχες εκπομπές σε όλα τα νέα κτίρια πρέπει να είναι μηδενικές. Πέρα όμως από τις διεργασίες σε διεθνές επίπεδο, τις εναρμονίσεις των εθνικών νομοθεσιών, την επιβολή μέτρων ή την παροχή κινήτρων για τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων, ειδικοί από τους κλάδους της βιοτεχνολογίας, της επιστήμης των υλικών, της χημείας, της βιοτεχνολογίας αλλά και του ντιζάιν φιλοδοξούν να αλλάξουν ριζικά τη σχέση ανάμεσα στο δομημένο περιβάλλον και στον φυσικό κόσμο.

Ενεργά δομικά υλικά – μαθαίνοντας απο τη φυσική πολυπλοκότητα
«Η αειφόρος αρχιτεκτονική στοχεύει στην ελαχιστοποίησή των αρνητικών περιβαλλοντικών επιπτώσεων στις δομικές κατασκευές» επισημαίνει μιλώντας στο Architect ο καθηγητής Μηχανικής Συμπεριφοράς Επιφανειών και Διεπιφανειών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, Θεόδωρος Ματίκας. «Η αειφορία στη σύγχρονη αρχιτεκτονική βασίζεται στη χρήση νέων υλικών» μας λέει ξεχωρίζοντας τρεις κατηγορίες: i) τα ανακυκλωμένα δομικά υλικά που συμβάλλουν στη μείωση του ενεργειακού αποτυπώματος του κτιρίου μειώνοντας την ενσωματωμένη ενέργειας που χρησιμοποιείται για την παραγωγή των υλικών, ii) τα δομικά υλικά χαμηλής εκπομπής πτητικών οργανικών ενώσεων που αντικαθιστούν υλικά που περιέχουν φορμαλδεΰδη, αρσενικό ή αμίαντο τα οποία σχετίζονται με σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις και ii) τα υλικά που ενισχύουν την ενεργειακή απόδοση των κτιρίων, όπως για παράδειγμα το διαφανές σκυρόδεμα, οι επιστρώσεις χαμηλής εκπομπής, τα ηλεκτροχρωμικά υλικά και τα υλικά υψηλής θερμικής αντίστασης.

Οι έρευνες για τα ενεργά δομικά υλικά, που περιέχουν μικροοργανισμούς και επιδεικνύουν βιολογικές ιδιότητες, εντατικοποιούνται και οι επιστήμονες καλούνται να δώσουν απαντήσεις σε ένα ευρύ φάσμα ερωτημάτων για τη μείωση του αποτυπώματος του άνθρακα, τη βελτιστοποίηση της χρήσης των πόρων και τη δέσμευση διοξειδίου του άνθρακα. «Τα τελευταία χρόνια επανερχόμαστε σε nature based solutions στην αρχιτεκτονική, στην αρχιτεκτονική τοπίου και όχι μόνο: είναι σημαντικό να δούμε ποιους μηχανισμούς έχει αναπτύξει η φύση στα δισεκατομμύρια χρόνια εξέλιξής της για να αντιμετωπίζει αυτά που σήμερα ονομάζουμε περιβαλλοντικά προβλήματα και να μάθουμε από αυτούς.

Στόχος είναι να διατηρήσουμε, να συνεργαστούμε ή ακόμα και να μιμηθούμε τη φυσική πολυπλοκότητα» αναφέρει από την πλευρά του ο αρχιτέκτονας και αρχιτέκτονας τοπίου Θωμάς Δοξιάδης. «Αυτήν την πολυπλοκότητα των σχέσεων μεταξύ των έμβιων όντων και των διαδικασιών που επιτελούν αγγίξαμε στο έργο μας ‘Entangled Kingdoms’ ενώ παράλληλα μελετήσαμε τις κατάλληλες συνθήκες ανάπτυξης μιας ομάδας οργανισμών: των μυκήτων» μας λέει για το έργο του γραφείου του, doxiadis+, το οποίο παρουσιάστηκε πέρυσι στην Μπιενάλε της Βενετίας.

«Στο Entangled Kingdoms δημιουργήσαμε τον πρώτο κήπο του κόσμου που απαρτίζεται από μύκητες (funghi) αναδεικνύοντας τη σημασία της αρμονικής συνύπαρξης των ειδών ως sine qua non προϋπόθεση για την επιβίωση και τη μελλοντική ευημερία του πλανήτη» δηλώνει για το έργο, σημειώνοντας πως οι μύκητες είναι υπεύθυνοι για τον μεταβολισμό και εν συνεχεία για να τραφούν τα κύτταρά μας, άρα χωρίς αυτούς δε θα ζούσαμε. «Υπάρχει ένα δίκτυο αλληλεξάρτησης μεταξύ όλων των οργανισμών, το οποίο σου ανοίγει τα μάτια για το πως πρέπει να αντιμετωπίζεις τον κόσμο.» Πώς συνδέονται όμως όλα αυτά με τις κατασκευές; «Δεδομένου ότι είμαστε στον κόσμο των κατασκευών, δηλαδή είμαστε αυτοί που ασχολούνται με λειτουργικά συστήματα, μελετάμε στα έργα μας τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν οι οργανισμοί υπό το πρίσμα αυτό. Τα βιολογικά συστήματα θεωρούμε ότι θα αποτελέσουν ξανά πολύ σημαντικό μέρος στη δημιουργία των υποδομών, των πόλεων και των κτιρίων.»

Πέρα απο την έρευνα: οι προσδοκίες της αγοράς και το αδύναμο scale up
Παρά το γεγονός ότι τα ενεργά δομικά υλικά απασχολούν όλο και περισσότερο τους επιστήμονες και την κατασκευαστική κοινότητα, η θεματική της φετινής Μπιενάλε Αρχιτεκτονικής του Ταλίν είναι «Edible, Or the Architecture of Metabolism», η παρουσία τους στην αγορά είναι ισχνή. «Μια εικοσαετία απαιτείται συνήθως για τη μεταφορά από το εργαστήριο στην εμπορευματοποίηση ενός νέου υλικού» επισημαίνει ο κ. Ματίκας προσθέτοντας πως η ανάπτυξη ενός νέου υλικού μπορεί να σηματοδοτήσει τη γέννηση ή το τέλος μιας ολόκληρης βιομηχανίας.

Σύμφωνα με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, για την επιτυχημένη βιομηχανική παραγωγή ενός υλικού απαιτείται να ξεπεραστούν πολλά εμπόδια: τεχνικά, ρυθμιστικά – νομικά και οικονομικά. «Τα τεχνικά εμπόδια αφορούν στην αποτυχία καθορισμού με σαφήνεια των στόχων που πρέπει να εκπληρώσει το νέο υλικό, οι οποίοι μπορεί να διαφέρουν με βάση το πειραματικό στάδιο και τις ανάγκες της εφαρμογής. Τα ρυθμιστικά – νομικά εμπόδια σχετίζονται με εθνικές πολιτικές, κανονισμούς, ύπαρξη προτύπων, δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας, προστασία του περιβάλλοντος, υγεία και ασφάλεια. Τα οικονομικά εμπόδια σχετίζονται με το κόστος του scale up, το μέγεθος της αγοράς, τους στόχους κέρδους.»

Από την πλευρά του, ο κ. Δοξιάδης, επισημαίνει πως τα βιοϋλικά είναι μια ετερόκλητη ομάδα που παράγονται από διαφορετικούς μικροοργανισμούς και βρίσκονται σε διαφορετικό στάδιο πειραματισμού, ωρίμανσης, εξόδου στην αγορά και χρήσης τους στην κατασκευή.

«Πιστεύουμε πως τα ενεργά δομικά υλικά θα έρθουν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά με τα συμβατικά υλικά, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις μπορούν μέχρι και να τα αντικαταστήσουν» δηλώνει υπογραμμίζοντας πως προκειμένου να χρησιμοποιηθούν στην κατασκευή θα πρέπει να βρεθούν βιώσιμοι τρόποι μαζικής παραγωγής με μειωμένο κόστος αλλά και να βελτιστοποιηθούν τα φυσικά χαρακτηριστικά τους κατά περίπτωση,
Ο κ. Δοξιάδης φέρνει το παράδειγμα του βιοτσιμέντου, που παράγεται από βακτήρια και το κόστος του είναι σήμερα διπλάσιο σε σχέση με το κανονικό. «Επίσης, απαιτείται μεγαλύτερος πειραματισμός και έλεγχος προκειμένου το υλικό αυτό να χρησιμοποιηθεί σε κατασκευές όπου η μηχανική αντοχή είναι προαπαιτούμενο και δεν διακυβεύεται» επισημαίνει, διευκρινίζοντας ωστόσο πως το υλικό ήδη χρησιμοποιείται σε δαπεδοστρώσεις και επενδύσεις.

«Από την άλλη», συνεχίζει ο κ. Δοξιάδης, «τα προϊόντα που κατασκευάζονται από το μυκήλιο των μυκήτων χαρακτηρίζονται από υψηλές μονωτικές ιδιότητες, αντοχή στη φωτιά και στο νερό, μεγαλώνουν γρήγορα και έχουν την ικανότητα να σχηματίζουν συνδέσεις-συσσωματώματα με υψηλή αντοχή με γειτονικά μυκηλιακά προϊόντα, πράγμα που τα καθιστά πολύ χρήσιμα υλικά στην κατασκευή και όχι μόνο».
«Υπάρχουν ήδη εταιρείες όπως η Ecovative Design ή η ΜycoWorks που δραστηριοποιούνται στο πεδίο αυτό και παράγουν αποικοδομήσιμα υλικά που στόχος είναι να αντικαταστήσουν τα προϊόντα με βάση τον πολυεστέρα ή το πετρέλαιο», μας λέει προσθέτοντας πως σε κάθε περίπτωση η παραγωγή βιοϋλικών μειώνει τις εκπομπές CO2. «Όσον αφορά τους μύκητες γίνεται ανακύκλωση γεωργικών αποβλήτων στα υποστρώματα που αναπτύσσεται το μυκήλιο, δραστηριότητα που εντάσσεται στις πρακτικές της κυκλικής οικονομίας.»

Μια επανάσταση στα υλικά;
Παρά το απαραίτητο διάστημα που απαιτεί η έρευνα, τα διαφορετικά στάδια ανάπτυξης και τις δυσκολίες διείσδυσης στην αγορά, τα ενεργά δομικά υλικά φαίνεται πως έχουν μπει στην ατζέντα τόσο των ερευνητών όσο και των κατασκευαστών που αναζητούν καινοτόμες διεξόδους για «πράσινες» κατασκευές. Παρότι δεν μπορούμε να ξέρουμε με σιγουριά αν βρισκόμαστε μπροστά σε λύσεις που θα αλλάξουν τον τρόπο που κατασκευάζουμε τα υποδομές και κτίρια είναι σίγουρο πως οι διεπιστημονικές συνεργασίες διευρύνουν το ερευνητικό πεδίο, οι κατασκευαστές αναζητούν νέες εναλλακτικές λύσεις που θα κάνουν πιο ρευστά τα όρια ανάμεσα στο φυσικό και το τεχνητό περιβάλλον.

ΔΕΝΤΡΑ ΠΟΥ ΠΑΡΑΓΟΥΝ ΦΩΣ ΣΤΟ ΣΚΟΤΑΔΙ
«Η αξιοποίηση της βιοφωταύγειας απασχολεί τα τελευταία χρόνια πλήθος ερευνητών και οργανισμών στον κόσμο» δηλώνει η αρχιτέκτονας Ολυμπία Αρδαβάνη η οποία, στη διδακτορική της διατριβή, μελέτησε το φαινόμενο της βιοφωταύγειας ως στοιχείο εξοικονόμησης ενέργειας και αειφορίας στην αρχιτεκτονική και τους υπαίθριους χώρους της ελληνικής πόλης. Η κα Αρδαβάνη αναφέρει ότι η αντικατάσταση των λαμπτήρων των εξωτερικών χώρων με αντίστοιχους φθορισμού και LED είχε ως αποτέλεσμα τον υπερφωτισμό,που μαζί με την εκπομπή ακτινοβολίας των λαμπτήρων LED σε μικρά μήκη κύματος, «αποτελεί μια  σοβαρή απειλή για το οικοσύστημα, επιδρώντας επιβαρυντικά στην υγεία των ζώντων οργανισμών». Παράλληλα «η ολοένα αυξανόμενη ποσότητα αποβλήτων που παράγονται από την επεξεργασία και την κατασκευή εξαρτημάτων των ανωτέρω, καθιστά ιδιαίτερα απαιτητική και ενεργειακά εντατική την ανακύκλωσή τους». Σύμφωνα με τη συνομιλήτριά μας, «για την προώθηση της περιβαλλοντικής βιωσιμότητας, η χρήση τεχνητών πηγών φωτός σε αστικά τοπία μπορεί να μειωθεί ή και να εξαλειφθεί, αξιοποιώντας νέες μεθόδους που εκμεταλλεύονται φυσικά φαινόμενα, όπως αυτό της βιοφωταύγειας μέσω διαγονιδιακών φυτών».

Η ίδια συνάντησε τον όρο «γενετική αρχιτεκτονική» στα μέσα της δεκαετίας του 2010 όταν ολοκλήρωσε τις μεταπτυχιακές της σπουδές στον περιβαλλοντικό σχεδιασμό. Τότε αποφάσισε να ασχοληθεί με τη δυνατότητα αξιοποίησης της βιοφωταύγειας «για τον φωτισμό των κελυφών και των υπαίθριων αστικών και περιαστικών χώρων στην Ελλάδα, μέσω διαγονιδιακών φωταυγών φυτών, τόσο για ενεργειακή εξοικονόμηση και τον περιορισμό της φωτορύπανσης, όσο και για τη δημιουργία ενός φιλικότερου και ποιοτικότερου περιβάλλοντος για τον άνθρωπο και το οικοσύστημα». Σύμφωνα με όσα υποστήριξε στη διατριβή της, τα βιοφωταυγή φυτά, μπορούν να συμπληρώσουν ή και να υποκαταστήσουν τον τεχνητό φωτισμό σε εξωτερικά περιβάλλοντα, δημιουργώντας μια μεγάλη ευκαιρία για τον περιορισμό της ενεργειακής κατανάλωσης. Πόσο όμως απέχουμε από την υλοποίηση μίας τέτοιας ιδέας; «Μέσα από πειράματα, υπολογισμούς και προσομοιώσεις, εκτιμήθηκε η δυνητικά παραγόμενη φωταύγεια από επιλεγμένα φυτά, κατάλληλα για το ελληνικό αστικό τοπίο και για γενετική τροποποίηση με βιοφωταυγή βακτήρια» λέει υπογραμμίζοντας πως τα αποτελέσματα επιβεβαιώνουν ότι είναι εφικτή η υποκατάσταση του τεχνητού φωτισμού σε αστικούς ή περιαστικούς ανοιχτούς χώρους, σύμφωνα με τις απαιτήσεις των προδιαγραφών φωτισμού.

«Σε σχέση με την εφαρμοσιμότητα αυτής της ιδέας, είναι μάλλον θέμα βούλησης για να ξεκινήσει η παραγωγή και η καλλιέργεια τέτοιων φυτών σε επίπεδο δήμων και όχι τόσο πρόβλημα κόστους, που εξάλλου αναμένεται να αποσβεσθεί από την επιτυγχανόμενη ενεργειακή εξοικονόμηση». Σύμφωνα με την κα Αρδαβάνη το μεγαλύτερο πρόβλημα προς το παρόν είναι οι επιφυλάξεις και τα ερωτήματα που εγείρονται σε σχέση με τις πιθανές συνέπειες από την εισαγωγή τροποποιημένων φυτών στο περιβάλλον και στο τοπικό οικοσύστημα, ερωτήματα που πρέπει να διερευνηθούν και να απαντηθούν.

Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική: Φέρνοντας στο σήμερα τα κτίρια του χθες

Το Architect αυτού του μήνα ανοίγει τον φάκελο «αρχιτεκτονική κληρονομιά» και μιλάει με αρχιτέκτονες που κλήθηκαν να φέρουν στο σήμερα κτίρια των οποίων η ιστορία χάνεται στο βάθος του χρόνου. Αγροτόσπιτα στη Θεσσαλία, νοικοκυρόσπιτα στη Βέροια, αρχοντικά στην Άνδρο. Κτίρια που η ημερομηνία θεμελίωσής τους χάνεται μέσα στα βάθη του χρόνου. Με πέτρα, ξύλο και κεραμίδια. Προϊόντα, πολλά από αυτά, της αρχιτεκτονικής της ανάγκης που ίσως συνοψίζεται στη φράση «σπίτι όσο χωρείς και γη όσο θωρείς». Μάρτυρες διαφορετικών τρόπων ζωής που σαρώθηκαν. Κελύφη με ιστορία που υπενθυμίζουν πως κάποιοι άλλοι, πριν από εμάς, πέρασαν από τα μέρη που κατοικούμε.

Έχοντας ενσωματώσει σοφία αιώνων έφθασαν έως το σήμερα κουβαλώντας μικρότερα ή μεγαλύτερα θραύσματα του παρελθόντος. Και πλέον αρχιτέκτονες, μηχανικοί και τεχνίτες καλούνται να λύσουν έναν δύσκολο γρίφο: πώς ένα κτίσμα αιώνων θα καλύψει τις σημερινές ανάγκες; Στο Architect αυτού του μήνα τέσσερις καταξιωμένοι αρχιτέκτονες μιλούν για τις προκλήσεις που αντιμετώπισαν όταν κλήθηκαν να διαχειριστούν κτίρια που μας κληροδότησε η ιστορία. Και στη συνέχεια παρουσιάζουν ένα από τα έργα τους, μας αποκαλύπτουν τι κλήθηκαν να αντιμετωπίσουν, τι επέλεξαν να κρατήσουν και τι αναγκάστηκαν να αφήσουν και τι σκέφτονται όταν τελικά το παρέδωσαν ανανεωμένο στο σήμερα.

Εκσυγχρονιστικές παρεμβάσεις και αναστηλωτικές χειρονομίες
«Πρώτα – πρώτα ας δούμε το εύρος των απόψεων σχετικά με την αρχιτεκτονική επέμβαση στα κτίσματα του παρελθόντος: η αυστηρή αναστηλωτική δεοντολογία απαιτείται κυρίως στα αρχαία, τα μεσαιωνικά και τα νεότερα μνημεία της επίσημης αρχιτεκτονικής», μας λέει ο αρχιτέκτονας Γιάννης Κίζης εκ μέρους του Kizi Studio όταν τον ρωτάμε ποιες προκλήσεις αντιμετωπίζει ο αρχιτέκτονας που καλείται να αναλάβει ένα τέτοιο έργο. «Η αναβίωση των νεότερων μνημείων με νέες χρήσεις απαιτεί αυξημένες αρχιτεκτονικές ελευθερίες», επισημαίνει εξηγώντας ότι αυτό συμβαίνει «διότι η συνέχιση της ύπαρξής τους είναι εξαρτημένη από την επιτυχία της ισορροπίας δύο παράλληλων ενεργειών: των εκσυγχρονιστικών παρεμβάσεων, που θα υποστηρίξουν τη νέα ζωή, και των αναστηλωτικών χειρονομιών, που θα μεταφέρουν το μήνυμα του παρελθόντος στις νεότερες γενιές».

Σύμφωνα με τον κ. Κίζη είναι φανερό ότι στην κατηγορία των έργων της αρχιτεκτονικής μας κληρονομιάς που δέχονται νέες χρήσεις, η αρχιτεκτονική σύνθεση δοκιμάζεται πολλαπλά καθώς «οι χειρονομίες της οφείλουν να επιχειρούν ουσιαστικές τομές, να γεφυρώνουν το παρελθόν με το μέλλον του μνημείου και να μην υποκύπτουν στις εφήμερες και επιδερμικές φιγούρες του συρμού».
«Η ποιότητα της αρχιτεκτονικής παρέμβασης – η ισχυρή γραφή, η καλή οικοδομική, η βαθιά ανάλυση της ιστορικότητας και η ανάδειξή της μέσω της νέας αρχιτεκτονικής παρέμβασης – είναι η πρόκληση που αντιμετωπίζει ένας εξασκημένος αρχιτέκτονας – συνθέτης», επισημαίνει χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας ότι δημιουργικότητά αυτού του «αρχιτέκτονα – συνθέτη» τον βοηθά να τα καταφέρει καλύτερα από έναν «εξειδικευμένο αναστηλωτή, συνήθως παγιδευμένο σε άτολμες χειρονομίες». «Βέβαια, όλοι οι καλοί χωράνε στο μεγάλο παιχνίδι της αναψηλάφησης του πολιτισμού μας, με γνώμονα απαρέγκλιτο την ποιοτική δουλειά», επισημαίνει ο κ. Κίζης.

Νέα εμπειρία με σεβασμό σε κτίριο και οικισμό
«Η μεγαλύτερη πρόκληση όταν καλείσαι να διαχειριστείς ένα παραδοσιακό κτίριο είναι ότι πρέπει να συμπεριλάβεις τον σύγχρονο τρόπο ζωής με τις ανέσεις που είμαστε εξοικειωμένοι, μέσα σε ένα περίβλημα που φτιάχτηκε πριν από 100 χρόνια ή και περισσότερο με πολύ διαφορετική φιλοσοφία και ανάγκες» αναφέρει από την πλευρά της η Αλεξάνδρα Δαλιάνη, αρχιτέκτων, εκ μέρους του γραφείου Creative Architects. Μιλώντας μας με αφορμή το έργο découverte, μία παραδοσιακή κατοικία στην Τήνο που παρουσιάζουμε διεξοδικά στη συνέχεια, η κα Δαλιάνη υπογραμμίζει ότι ο αρχιτέκτονας πρέπει να φέρει στο σήμερα την υπάρχουσα δομή για να δημιουργήσει μια νέα εμπειρία κατοίκησης λειτουργική και ευχάριστη, σεβόμενος παράλληλα την ιστορικότητα του κτιρίου και του οικισμού.

Δυνητικά απελευθερωτικοί περιορισμοί
«Η έννοια της παραδοσιακής αρχιτεκτονικής είναι παρεξηγημένη διότι ακούγεται ως συνδεδεμένη με την γραφικότητα, δηλαδή την επιφανειακή και φτηνή αναπαραγωγή των προτύπων» ξεκαθαρίζει από την πλευρά του ο αρχιτέκτονας Ιωάννης Εξάρχου. Για τον ίδιο, το υφιστάμενο κτίσμα στο οποίο καλείται να παρέμβει μπορεί να είναι εφαλτήριο δημιουργίας. «Οι περιορισμοί που θέτει είναι πολλές φορές λυτρωτικοί, απελευθερωτικοί. Αυτό είναι η γενική στάση. Στην πορεία του σχεδιασμού το πιο σημαντικό μέρος που συχνά υποβαθμίζεται είναι η σπουδή και κατανόηση του ερειπίου, με όρους οικοδομικής, διάρθρωσης και προσανατολισμού των χώρων, αναλογιών, κίνησης και λειτουργίας». Σύμφωνα με τον ίδιο απαιτείται προσοχή, καθότι η φύση των υλικών αλλά και η κλίμακα είναι διαφορετική. «Η διαδικασία της αποτύπωσης είναι διαδικασία γνώσης, κατανόησης και ανασύνθεσης των δεδομένων», υπογραμμίζει χαρακτηριστικά.

Ωστόσο, ο κ. Εξάρχου, φέρνει στο προσκήνιο και έναν ακόμη παράγοντα που παίζει καθοριστικό ρόλο στα έργα αυτού του τύπου: τους τεχνίτες. «Οι οικοδομικές τέχνες οι οποίες παρήγαγαν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική χάνονται, εξαλείφονται. Δεν υπάρχει συνέχεια. Αναφέρω ορισμένα τέτοια επαγγέλματα: για το κτίσιμο πέτρας, για τα επιχρίσματα, για την μαραγκική τέχνη (στέγες, κουφώματα), για το επάγγελμα του σιδηρουργού (καμίνι), για την παραδοσιακή παραγωγή κεραμιδιών, για τον λευκοσιδηρουργό», απαριθμεί καλώντας παράλληλα για θεσμική προστασία των «παραδοσιακών οικοδομικών τεχνών», όπως άλλωστε συμβαίνει σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. «Πρέπει να προστατευτούν και να ενθαρρυνθούν, ακόμα και να δημιουργηθούν σχολές τεχνιτών συνδεδεμένες με τις πολυτεχνικές σχολές», μας λέει υποστηρίζοντας πως μία τέτοια κίνηση θα τονώσει το επαγγελματικό ενδιαφέρον και ταυτόχρονα «μπορεί να οδηγήσει στην οικοδομική πρωτοπορία όσο και εάν αυτό ακούγεται οξύμωρο».

Στατικότητα: Η μεγάλη πρόκληση
Για προκλήσεις σε σχεδιαστικό, τεχνικό και αισθητικό επίπεδο κάνει λόγο ο αρχιτέκτονας Νικόλας Βαϊλάκης. «Σε επίπεδο σχεδιασμού, υπάρχουν αρκετοί περιορισμοί κυρίως μιας και οι υφιστάμενοι χώροι είναι δεδομένοι. Ως αποτέλεσμα, οι νέοι χώροι που θα προκύψουν πρέπει να είναι χρηστικοί και να τηρούν τις προδιαγραφές που απαιτούνται για μια σύγχρονη διαβίωση», διευκρινίζει ο κ. Βαϊλάκης. Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό; Σύμφωνα με τον ίδιο αυτό μπορεί να επιτευχθεί με «ελαφριές αλλά καίριες παρεμβάσεις, και όπου χρειαστεί και κατασκευαστικά είναι εφικτό με πιο έντονες αλλαγές, όπως η αναπροσαρμογή της τοιχοποιίας, και η μετατροπή ανοιγμάτων».

«Σε κατασκευαστικό επίπεδο», μας λέει ο κ. Βαϊλάκης, «απαιτείται η συντήρηση του κτιρίου από φθορές που θα έχουν παρουσιαστεί μέσα στο χρόνο, με την ταυτόχρονη προσαρμογή και βελτίωση των χώρων και όλα αυτά χωρίς να επιβαρυνθεί η στατικότητα». Σύμφωνα με τον ίδιο αυτό αποτελεί ίσως την μεγαλύτερη πρόκληση για τον αρχιτέκτονα, «ταυτόχρονα όμως δημιουργεί τις συνθήκες για πολύ όμορφες επιλύσεις, που ξεφεύγουν από τον συμβατικό τρόπο κατασκευής».
«Τόσο ο σχεδιασμός όσο και η κατασκευή, γίνονται με στόχο την λειτουργική και αισθητική αναβάθμιση του κτιρίου», υπογραμμίζει διευκρινίζοντας ωστόσο, και εκείνος, ότι όλες οι παρεμβάσεις θα πρέπει να γίνονται με τέτοιο τρόπο ώστε να σέβονται την ιστορία και την αισθητική του κτιρίου, αλλά και του περιβάλλοντος μέσα στο οποίο αυτό βρίσκεται.

Τέσσερα έργα που ξεχωρίζουν
Ένα αρχοντικό στην Αθήνα. Μία παραδοσιακή κατοικία στην Τήνο. Ένα ανωγοκάτωγο στην Αρκαδία. Ένα αντιπροσωπευτικό σπίτι σε χωριό της Κρήτης. Οι αρχιτέκτονες πίσω από τέσσερις διαφορετικές μεταξύ τους παρεμβάσεις, σε κτίσματα του παρελθόντος, αναλύουν το σκεπτικό τους και μοιράζονται τα όσα έμαθαν από τις κατασκευές που κάποιοι άλλοι έφτιαξαν και εκείνοι κλήθηκαν να φέρουν στο σήμερα σεβόμενοι τόσο τα ίδια τα κτίρια όσο και τα περιβάλλοντα μέσα στα οποία υπάρχουν.

Κάθε μνημείο έχει τις δικές του απαιτήσεις αποκατάστασης. Οι ξύλινες κατασκευές απαιτούν ειδική τεχνογνωσία, αλλά και αίσθηση του στυλ της προεπαναστατικής εποχής, όπου σύνθεση, κατασκευή, μορφή και διακόσμηση ήταν αλληλένδετες. Στην ενότητα αυτή ανήκει η αποκατάσταση και μουσειακή ανάδειξη του αρχοντικού των Μπενιζέλων στην Πλάκα. Διατηρήθηκε με ευλαβική προσοχή στον μέγιστο εφικτό βαθμό το οικοδομικό υλικό του 1750 και εξυπηρετήθηκε η προσβασιμότητα και η μέθεξη των επισκεπτών με το παρελθόν του μνημείου και της προεπαναστατικής Αθήνας με σύγχρονες αρχιτεκτονικές και μουσειογραφικές παρεμβάσεις. Στο «πιο παλιό σπίτι της Αθήνας» η συνειδητοποίηση της διαχρονίας από την κλασική αρχαιότητα μέχρι τη μεταβιομηχανική εποχή, μέσα από τα εναύσματα που προσφέρει η βίωση αυτού του κτιρίου, είναι το ευτυχές επίτευγμα πολυετούς μόχθου.

CREATIVE ARCHITECTS
Η περίπτωση της παραδοσιακής Τηνιακής κατοικίας αποτελείται από ένα κατώι (το ισόγειο, περίπου 85 τμ) και το ανώι (όροφος περίπου 65 τμ) και είναι κτισμένη με πέτρινη φέρουσα τοιχοποιία. Το κατώι είναι ένας χώρος με ελάχιστα ανοίγματα, δηλαδή με ελάχιστο φωτισμό και αερισμό που χρησίμευε ως αποθήκη τροφίμων της κατοικίας. Εκεί εκτρέφονταν τα ζώα της οικογένειας που έδιναν το κρέας της χρονιάς. Λόγω των παραπάνω χρήσεων βρίσκουμε ενδιαφέροντα αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως πιθάρια και ταΐστρες. Ο όροφος ήταν ο βασικός χώρος διαμονής της οικογένειας, το ανώι. Αποτελούνταν από τον χώρο διημέρευσης, την κουζίνα και δύο πολύ μικρά δωμάτια συχνά χωρίς άμεσο φωτισμό και αερισμό. Το λουτρό ήταν συνήθως εκτός του περιγράμματος της βασικής κατοικίας.

Στην περίπτωση του έργου «découverte», που είναι μια εξοχική κατοικία, για να την καταστήσουμε κατοικήσιμη με σύγχρονους όρους κάναμε μία σειρά από επεμβάσεις σε επίπεδο κάτοψης και όψης. Ανοίξαμε στο κατώι μικρά ανοίγματα με τη μορφή πολεμίστρας, ένα στοιχείο που βλέπουμε συχνά σε παραδοσιακούς οικισμούς της Τήνου, για να ενισχύσουμε τον φωτισμό και τον αερισμό. Φτιάξαμε ένα λουτρό στο πιο βαθύ σημείο και πιο κοντά στο σημείο που το φως διεισδύει περισσότερο δημιουργήθηκε χώρος ύπνου. Το κατώι σήμερα χρησιμεύει ως ξενώνας. Στον όροφο, κατά τη διάρκεια των εργασιών, φανερωθήκαν οι πέτρινοι αεραγωγοί μεταξύ των δωματίων και του χώρου διημέρευσης τους οποίους ανακαινίσαμε και διατηρήσαμε – είχαν καλυφθεί από προηγούμενους ιδιοκτήτες.

Και σε αυτό το επίπεδο ανοίξαμε παράθυρα για να είναι βιώσιμο το υπνοδωμάτιο και προστέθηκε ένα λουτρό. Η κατοικία ανακαινίσθηκε ριζικά, διατηρήθηκαν οι πέτρινες τοιχοποιίες, οι οροφές και αρχιτεκτονικά στοιχειά δηλωτικά της εποχής που κατασκευάστηκε. Η κουζίνα και τα λουτρά σχεδιάστηκαν με μεγάλη λεπτομέρεια και γενικότερα η συνολική επέμβαση έγινε με πρόθεση την μορφολογική συνέπεια, τον σεβασμό στον τόπο και το τοπίο. Σε συνεργασία με τους Τηνιακούς τεχνίτες σχεδιάστηκαν και υλοποιήθηκαν ειδικές κατασκευές από μάρμαρο και μέταλλο, όπως τα υπέρθυρα, οι νιπτήρες και κάποια από τα φωτιστικά.

IΩΑΝΝΗΣ ΕΞΑΡΧΟΥ ΑΡΧΙΤΕΚΤΟΝΙΚΗ
Πρόκειται για την κατοικία που σχεδίασα για την οικογένειά μου στην Αρκαδία. Αφορμή στάθηκε η παρουσία φίλων στην ευρύτερη περιοχή και το γεγονός ότι αποκτήσαμε παράλληλα παιδιά. Εκμεταλλευόμενος τις γνώσεις που είχα από τα παλαιά κτίρια βρήκα αυτό το ανωγοκάτωγο και έγινε το καταφύγιό μας. Το οίκημα στεγάζει τις ανάγκες μίας τετραμελούς οικογένειας. Πλέον οι καθημερινοί χώροι είναι διευρυμένοι και οι χώροι ύπνου ελαχιστοποιημένοι. Θεωρείται ένα τυπικό κτίσμα αυτού του τύπου. Οι αναλογίες του είναι ένα προς δύο και τοποθετείται κάθετα στην κλίση του εδάφους. Το σημαντικότερο όλων είναι αναλογίες που διέπουν την παραδοσιακή αρχιτεκτονική. Ανθρωποκεντρικές, λειτουργούν με τις ελάχιστες διαστάσεις. Για να μπεις στο σπίτι σκύβεις λίγο. Σου υπενθυμίζει πως μπαίνεις σε ένα κέλυφος που προϋπάρχει από εσένα και ενδεχομένως είναι μία κίνηση σεβασμού. Η είσοδος στον χώρο μου προσφέρει μία απίστευτη χαρά.

Η ιδέα πίσω από την αποκατάσταση είναι απλή: ελαχιστοποίηση των αναγκών και μεγιστοποίηση της χαράς. Οι περιορισμοί του πέτρινου και άκαμπτου κελύφους, όσο και αν ακούγεται περίεργο, μου έδωσαν ελευθερία στον σχεδιασμό. Το σπίτι σχεδιάστηκε όπως ένα τροχόσπιτο ή ένα ιστιοπλοϊκό όπου απαιτείται η μέγιστη εργονομία. Οι μικροί χώροι απαιτούν ολικό σχεδιασμό. Απαιτείται να σχεδιαστεί και η περιεχόμενη επίπλωση η οποία θα είναι προσαρμοσμένη στα εκάστοτε χωρικά δεδομένα προκειμένου να μεγιστοποιήσει την λειτουργικότητα και την χωρική αίσθηση. Οι χώροι σχεδιάζονται πάντοτε με την επίπλωση τους. Το ξύλο, που μοσχοβολάει ακόμα, κυριαρχεί στο εσωτερικό.

VAILAKIS & ASSOCIATES
Πρόκειται για μια παλιά διώροφη κατοικία της δεκαετίας του ‘30 στην ορεινή ενδοχώρα του νομού Ρεθύμνης, εντός του οικισμού Καρίνες. Το κτίριο αποτελεί δείγμα τοπικής αρχιτεκτονικής και φτιάχτηκε με τα υλικά και την τεχνοτροπία που επικράτησαν στους περισσότερους οικισμούς της Κρήτης εκείνη την εποχή. Συγκεκριμένα, ήταν κατασκευασμένο με φέρουσα τοιχοποιία από ανομοιογενή λιθοδομή, καλυμμένη με ασβεστοκονίαμα, δάπεδα στον όροφο από ξυλεία καστανιάς αλλά και από οπλισμένο σκυρόδεμα και οπτοπλινθοδομή σε κάποια σημεία, προσθήκες που μαρτυρούν μικρές παρεμβάσεις που έγιναν στις αμέσως επόμενες δεκαετίες. Βασική ιδέα της ανακαίνισης ήταν η αποκατάσταση του κτιρίου εξωτερικά στην αρχική του μορφή, αλλά και η χρήση μοντέρνων υλικών και επίπλωσης στο εσωτερικό. Ιδιαίτερη πρόκληση ήταν η εξασφάλιση επαρκούς φωτισμού, η ηχομόνωση των ξύλινων δαπέδων του ορόφου αλλά και η αποκατάσταση και ανάδειξη των τσιμεντένιων δαπέδων.

Επειδή η διάνοιξη μεγαλύτερων ανοιγμάτων δεν ήταν δυνατή, για τον φυσικό φωτισμό, όλες οι εσωτερικές επιφάνειες βάφτηκαν σε ανοικτές αποχρώσεις. Το ξύλινο δάπεδο του ορόφου μονώθηκε με οικολογικό πετροβάμβακα εγκλωβισμένο μέσα σε μια ειδικά διαμορφωμένη ξύλινη ψευδοροφή μεταξύ των δοκίδων καστανιάς. Τα υφιστάμενα δάπεδα καλύφθηκαν με στρώση ανοιχτόχρωμης τσιμεντοκονίας με γυαλιστερή υφή προκειμένου να ενισχυθεί η φωτεινότητα, αλλά και να δοθεί μια πιο μοντέρνα νότα. Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία, ήταν η παρουσία στο εσωτερικό ξύλινων υπέρθυρων από κυπαρίσσι, κάτι το οποίο αποκαλύφθηκε κατά τη συντήρηση και αναδείχθηκε. Όλα τα ανοίγματα αντικαταστάθηκαν με νέα ξύλινα χειροποίητα με διπλούς υαλοπίνακες. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε σε νιπτήρες και νεροχύτες που κατασκευάστηκαν με πατητή τσιμεντοκονία ενώ προτιμήθηκαν σύγχρονα φωτιστικά.

 

Wood awards 2022: Ξύλινες κατασκευές που ξεχωρίζουν

Τα έργα που διακρίθηκαν επιβεβαιώνουν τον κομβικό ρόλο του ξύλου ως δομικού υλικού στον αγώνα της ανθρωπότητας για ένα βιώσιμο και αειφόρο μέλλον.

Τα Wood Awards 2022, που διοργανώνονται από τον μεγαλύτερο όμιλο κλαδικών εκδόσεων και events στην Ελλάδα, την εταιρεία BOUSSIAS, επιβράβευσαν καινοτόμα και αισθητικά άρτια έργα με δομικό υλικό το ξύλο, στο σύνολο ή μέρος της κατασκευής, προηγμένες τεχνολογίες που αξιοποιήθηκαν αλλά και «πράσινες» διαδικασίες στην επεξεργασία και χρήση του υλικού.
Τις υποψηφιότητες αξιολόγησε Κριτική Επιτροπή αποτελούμενη από καταξιωμένους επιστήμονες και ακαδημαϊκοί από τα κορυφαία πανεπιστημιακά ιδρύματα της χώρας. Πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής ήταν ο Παναγιώτης Τουλιάτος, Ομότιμος Καθηγητής του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, Καθηγητής και Πρόεδρος του Τμήματος Αρχιτεκτονικής του Πανεπιστημίου Frederic. Ο θεσμός των Wood Awards πραγματοποιήθηκε υπό την τιμητική υποστήριξη των Πανελλήνιου Συνδέσμου Ξυλείας.

Κομβικής σημασίας η χρήση του ξύλου στις κατασκευές
Ο κ. Παναγιώτης Τουλιάτος, με βιντεοσκοπημένο μήνυμά του, απηύθυνε χαιρετισμό τονίζοντας τα εξής: «Αυτήν τη στιγμή η ανθρωπότητα και ο πλανήτης ολόκληρος έχει μπει σε μία περίοδο κρίσιμη για την ιστορία τους. Το κυριότερο θέμα, η κυριότερη δυσκολία η οποία ξεκινήσαμε να βιώνουμε και θα συνεχιστεί μάλλον επιδεινούμενη είναι η αλλαγή του κλίματος. Ο μόνος τρόπος να πολεμήσουμε την αλλαγή αυτή του κλίματος και τις συνέπειές της είναι να μειώσουμε τις εκπομπές των ρυπογόνων αερίων και συγχρόνως όσο το δυνατόν να μειώσουμε τη σπατάλη των πολύτιμων υλικών. Ένα από τα πολυτιμότερα υλικά του ανθρώπου είναι τα μέταλλα, τα οποία όμως είναι εξαντλήσιμα, δεν ανανεώνονται στον πλανήτη, αντιθέτως το ξύλο ανανεώνεται και μάλιστα παράλληλα με τη φροντίδα του ανθρώπου.

Έτσι η Ευρώπη πρώτη ξεκίνησε έναν έντονο αγώνα να πολλαπλασιαστεί η χρήση του ξύλου εκεί που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, ώστε να αφήσει χώρο να χρησιμοποιούνται τα μέταλλα εκεί που δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί τίποτα άλλο. Γι’ αυτό τονίζω και συγχαίρω την προσπάθεια της BOUSSIAS να ωθήσει και να επιβραβεύσει αρχιτέκτονες οι οποίοι θέλουν να χρησιμοποιήσουν το ξύλο σε κάποιο οικοδομικό έργο. Κάθε προσπάθεια σαν αυτή της BOUSSIAS να δημιουργήσει κάποιον ανταγωνισμό, κάποια επιβράβευση, κάποιο δέλεαρ στους αρχιτέκτονες, πολιτικούς μηχανικούς, σε όλους τους γύρω από την κατασκευή να πλησιάσουν την ξύλινη κατασκευή, είναι και επαινετή και αναγκαία. Γι’ αυτό λοιπόν ευχαριστώ που μου δόθηκε αυτή η ευκαιρία να συνεισφέρω ό,τι μπορούσα. Εύχομαι καλή επιτυχία και καλή συνέχεια σε όλους και αφήνω ένα μήνυμα που ο καθένας μας πρέπει να μεταδίδει γύρω του, προσέξτε τον πλανήτη! Αυτός ο μικρός κόσμος του πλανήτη είναι η ζωή μας».

Τα χρυσά βραβεία
Από 1 Gold βραβείο απέσπασαν οι: Alfa Wood Group για το έργο Alfa Wood Group – Showroom, MVS & Associates για το έργο Mega Yacht XANA (επεμβάσεις αποκατάστασης με προσθήκη – ολική ανακατασκευή του), Rangahaus για το έργο Mystique, ΕΞΠΑ Α.Ε. (Ένωση Ξυλουργών Πάρου) για το έργο Κατοικία στην Κάρπαθο, Καΐρης Χρήστος για το έργο Reception furniture/Wave.

Οι νικητές των Wood Awards

Η Alfa Wood Group κέρδισε Gold και Silver για το Showroom, στην κατηγορία «Εμπορικά καταστήματα/Εκθεσιακές κατασκευές». Στο νέο showroom δίνεται η δυνατότητα στον επισκέπτη να έχει μια ολοκληρωμένη εικόνα των προϊόντων της, κάτι που επιτυγχάνεται μέσω έκθεσης των προϊόντων σε ειδικά διαμορφωμένα σταντ αλλά και βλέποντάς τα σε ποικίλες εφαρμογές στον χώρο. Στην πρόσοψη, μάλιστα, το ξύλο εκθειάζεται σε διάφορες μορφές και σχήματα, τα οποία σε συνδυασμό με τη σωστή χρήση απόχρωσης φωτισμού δημιουργούν ασφάλεια στον επισκέπτη ότι έχει έρθει στο σωστό μέρος ώστε να καλυφθούν οι ανάγκες του.

Η ΕΞΠΑ Α.Ε. κέρδισε Gold για την Κατοικία στην Κάρπαθο, στην κατηγορία «Μικρού μεγέθους ξύλινες κατασκευέ»ς. Η κατασκευή κουφωμάτων έγινε από φυσικό ξύλο δρυς σε κτίριο με τσιμεντένιο εμφανή σκελετό. Η εξώθυρα έχει κατασκευαστεί από κόντρα πλακέ θαλάσσης με επένδυση καπλαμά δρυς, οι δε εσωτερικές πόρτες από MDF με επένδυση καπλαμά δρυς. Στα παντζούρια έχει εφαρμοστεί η καινοτόμα τεχνική της πλάγιας γκινισιάς για καλύτερο αερισμό. Άλλη μία καινοτομία είναι η κατασκευή και τοποθέτηση νέου τύπου ανεμοστυλώματος που επιτρέπει το άνοιγμα και κλείσιμο των παντζουριών από το εσωτερικό της βραβευμένης οικίας.

Η ΕΞΠΑ, επίσης, έλαβε Silver για τη Νέα Ξενοδοχειακή Μονάδα με Κολυμβητικές Δεξαμενές, στην ίδια κατηγορία. Σε αυτό το πρότζεκτ, οι μηχανισμοί των κουφωμάτων έγιναν με την τεχνοτροπία cappedoce, η οποία προσδίδει μία παλαίωση, η οποία δένει και αναδεικνύει το ξύλο.

Στην κατηγορία «Έπιπλα οικιστικής χρήσης», η Rangahaus απέσπασε και τα τρία βραβεία. Συγκεκριμένα, με Gold διακρίθηκε η τραπεζαρία «Mystique», που ανήκει στο The Wood Art Project της Rangahaus και είναι αφιερωμένο στην τέχνη του ξύλου. Η «Mystique» λοιπόν έχει σχεδιαστεί με έντονα μινιμαλιστικά στοιχεία από λιτές ευθείες γραμμές, οι οποίες αγκαλιάζουν τις οργανικές φόρμες που δημιουργεί η φύση συνθέτοντας κάτι ξεχωριστό. Το Silver βραβείο απέσπασε η σειρά επίπλων «Alchemy», για την κατασκευή της οποίας επιλέχθηκε μια προς μία κάθε ζωντανή πλάκα ξύλου, ενώ η σειρά «Amaretto» έλαβε το Bronze αναδεικνύοντας την κομψότητα και την πολυτέλεια του μασίφ φυσικού ξύλου καρυδιάς από την περιοχή του Καρπενησίου.

Η Χατζησταύρος Προκάτ διακρίθηκε με Bronze για την Εξοχική Προκατασκευασμένη Κατοικία στα Χανιά Κρήτης, στην κατηγορία «Μικρού Μεγέθους Ξύλινες Κατασκευές». Η εταιρεία επιδιώκει την κατασκευή τεχνολογικά εξελιγμένων κατοικιών που προστατεύουν το περιβάλλον και εξασφαλίζουν ποιοτικότερη ζωή στον άνθρωπο χρησιμοποιώντας υλικά υψηλής αντοχής και προσφέροντας ποιότητα κατασκευής με χαμηλή ενεργειακή κατανάλωση. Η εταιρεία πιστεύει πως το ξύλο ως δομικό υλικό προσφέρει βιωσιμότητα, ποιότητα και ταχύτητα κατασκευής στην δόμηση κτιρίων, που σέβονται το περιβάλλον.

Η MVS & Associates απέσπασε Gold για Επεμβάσεις αποκατάστασης με προσθήκη/Ολική ανακατασκευή του Mega Yacht XANA, στην κατηγορία «Επεμβάσεις Aποκατάστασης». Στο πλαίσιο των εργασιών ανακαίνισης, που ξεκίνησαν τον Ιανουάριο του 2018, η θαλαμηγός αποξηλώθηκε πλήρως και επανακατασκευάστηκε. H MVS ασχολήθηκε εξολοκλήρου με την κατασκευή και τοποθέτηση των εσωτερικών χώρων του πλοίου, καθώς και μέρος των εξωτερικών χώρων, υλοποιώντας την αρχιτεκτονική μελέτη του γραφείου AMK Architecture & Design. Η προκατασκευή και κατασκευή του έργου έγινε εξολοκλήρου στις εγκαταστάσεις της MVS, στο Κρυονέρι, βάση της κατασκευαστικής εμπειρίας που διαθέτει η εταιρεία σε υπερπολυτελείς κατασκευές θαλαμηγών.

Η εταιρεία Καΐρης Χρήστος διακρίθηκε με Gold για το Reception furniture/Wave, στην κατηγορία «Έπιπλα Επαγγελματικού Χώρου».
Το Reception furniture / Wave είναι ο συνδυασμός μιας γλυπτικής μορφής και ενός βασικού λειτουργικού επίπλου. Η μεγάλη πρόκληση ήταν ο σχεδιασμός συνδυαστικά με την κατασκευή. Χρησιμοποιώντας την τεχνολογία CNC 5 αξόνων με τα εργαλεία της τρισδιάστατης απεικόνισης, η επιτυχία του project προέκυψε από τη βαθιά συνεργασία της σχεδιαστικής ομάδας αρχιτεκτόνων με το κατασκευαστικό τμήμα.

 

Βραβεία ΑΙΑ 2022

Από την ανακαίνιση της παγκοσμίου φήμης «Διαστημικής Βελόνας» στο Σιάτλ έως το κινούμενο σε ράγες «The Shed» στη Νέα Υόρκη τα κτίρια που ξεχώρισε το Αμερικανικό Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων αποτελούν αδιαμφισβήτητα την αιχμή του δόρατος της αμερικανικής αρχιτεκτονικής.
Επανάχρηση ιστορικών κτιρίων, νέες φιλικές προς το περιβάλλον δημιουργίες, εμβληματικά τοπόσημα που άνοιξαν ξανά για το κοινό, υποδομές για πανεπιστήμια και εκπαιδευτικούς οργανισμούς, χώροι αφιερωμένοι στην έρευνα και στην τέχνη, οι έντεκα επιλογές του Αμερικανικού Ινστιτούτου Αρχιτεκτόνων εντυπωσιάζουν. Με στόχο την αναγνώριση της κορυφαίας σύγχρονης αρχιτεκτονικής στις ΗΠΑ, τα έργα που επιλέχθηκαν να βραβευθούν έχουν ολοκληρωθεί μέσα στην προηγούμενη πενταετία και για πολλά από αυτά, ήδη σε χρήση, οι δημιουργοί τους μπορούν να είναι υπερήφανοι για την εμπειρία που απολαμβάνουν οι χρήστες τους. Ακολουθούν τα δέκα κτίρια εντός ΗΠΑ και το ένα στην αντίπερα όχθη του Ατλαντικού που επιλέχθηκαν για να βραβευθούν από το Αμερικανικό Ινστιτούτο Αρχιτεκτόνων.

Andlinger Center for Energy & the Environment – Πρίνστον, Tod Williams Billie Tsien Architects | Partners
Το εκπαιδευτικό κέντρο «Andlinger» του Πανεπιστημίου του Πρίνστον καλείται να απαντήσει στα περιβαλλοντικά ζητήματα της εποχής μας. Στο νέο κτίριο ενθαρρύνεται η διεπιστημονική συνεργασία ώστε να αναπτυχθεί η έρευνα και να παρθούν νέες πρωτοβουλίες. Κύριος στόχος του κατασκευαστικού εγχειρήματος ήταν να μειωθεί το περιβαλλοντικό αποτύπωμα ενός ενεργοβόρου προγράμματος με την παράλληλη δημιουργία συνεργατικών χώρων. Στο κτίριο στεγάζονται εργαστήρια, τάξεις, γραφεία και ένα συνεδριακό κέντρο που περιστοιχίζεται από τρεις εξωτερικούς κήπους μέσω των οποίων διαχέεται φυσικό φως στους υπόγειους χώρους.
Περίπου το μισό κτίριο βρίσκεται κάτω από την επιφάνεια του εδάφους, γεγονός που βοηθά στη μόνωση και στην προστασία υπερευαίσθητου εξοπλισμού.

Billerica Memorial High School – Μπιλέρικα, Perkins & Will
Η πόλη Μπιλέρικα στη Μασαχουσέτη επανεφευρίσκει αθόρυβα τον εαυτό της και διαπιστώνει πως το γυμνάσιό της, ξεπερασμένο και δυσλειτουργικό, δεν αντικατοπτρίζει τη νέα ζωντάνια της. Το έργο σχεδιάστηκε μαζί με την κοινότητα που συνέβαλε στον μετασχηματισμό του μεγαλύτερου κτιρίου της πόλης. Το αρχικό συγκρότημα είχε εγκαινιαστεί το 1955, ενώ σημαντικές προσθήκες πραγματοποιήθηκαν είκοσι χρόνια μετά. Τα τελευταία χρόνια ήταν πλέον φανερό ότι το κτίριο δεν ανταποκρινόταν στις ανάγκες της εποχής. Οι νέες εγκαταστάσεις φιλοξενούν πάνω από 1.600 μαθητές, ένα σημαντικό πρόγραμμα προσχολικής αγωγής αλλά και διοικητικές υπηρεσίες, ενώ η πλούσια ιστορία της πόλης είναι παρούσα σε ένα πλήθος πτυχών του νέου της σχολείου.

The Century Project στο Space Needle – Σιάτλ, Olson Kundig
Η «Διαστημική Βελόνα» στο Σιάτλ είναι το αδιαμφισβήτητο τοπόσημο της πόλης και ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα κτίρια παγκοσμίως. Το The Century Project έθεσε ως στόχο τον επανασχεδιασμό της εμπειρίας του επισκέπτη ώστε να διασφαλίζεται πως το κτίριο «θα παραμείνει πηγή έμπνευσης και για τον επόμενο μισό αιώνα». Το Space Needle άνοιξε για το κοινό το 1962 και προσέλκυσε περισσότερους από 60 εκατ. επισκέπτες κατά τα πρώτα 50 χρόνια λειτουργίας του. Ωστόσο έρευνες αποκάλυψαν ότι η αρχική συγκίνηση που εκείνοι ένιωθαν είχε χαθεί μετά τις συνεχείς παρεμβάσεις. Η ανακαίνιση προτείνει έναν νέο τρόπο θέασης, αναζωογονώντας την αίσθηση του διάφανου (οι επισκέπτες περπατούν σε γυάλινα πάνελ) και δίνει έμφαση στην προσφορά απαράμιλλης θέας προς την πόλη της βορειοδυτικής Αμερικής.

Home Building στο Thaden School – Άρκανσο, EskewDumezRipple
Το Thaden School είναι ένα πρωτοποριακό σχολείο που αμφισβητεί τις παραδοσιακές εκπαιδευτικές μεθόδους. Στο Home Building αναπτύσσεται ένας από τους τρεις διακριτούς εκπαιδευτικούς άξονες του σχολικού προγράμματος, εκείνος των τροφίμων. Κατά τη διαδικασία του σχεδιασμού του κτιρίου, η αρχιτεκτονική ομάδα πλαισιώθηκε από μέλη της εκπαιδευτικής κοινότητας και κοινοτικές οργανώσεις. Από τις συζητήσεις αυτές προέκυψε το Home Building, μία σύγχρονη «κουζίνα διδασκαλίας» όπου ανατρέπονται οι κυρίαρχες αντιλήψεις για την κατανάλωση και την παραγωγή τροφίμων. Στο κτίριο έχουν ενσωματωθεί στοιχεία της τοπικής αρχιτεκτονικής ενώ λειτουργεί και ως εστία. Περιβάλλεται από έναν «χώρο παραγωγής» με χωράφια, ζαρντινιέρες και θερμοκήπιο. Υπολογίζεται πως αξιοποιείται περίπου το 91% των όμβριων υδάτων.

Kendeda Building for Innovative Sustainable Design – Ατλάντα, Miller Hull Partnership και Lord Aeck Sargent
Το πρώτο πλήρως πιστοποιημένο «Living Building» στις νοτιοανατολικές ΗΠΑ θέτει ψηλά τον πήχη της βιωσιμότητας. Το εγχείρημα ξεκίνησε το 2015 με μία επιχορήγηση ύψους 30 εκατ. δολαρίων. Στο κτίριο δεσπόζει η ταράτσα του όπου συλλέγονται ηλιακή ενέργεια και νερό, όπως και οι υπαίθριες αίθουσες διδασκαλίας αλλά και ένα εργαστήριο στην οροφή του. Συνολικά προσφέρει χώρους 6.400 τ.μ. για «μάθηση και κοινωνικοποίηση». Μετά από έναν χρόνο λειτουργίας καταγράφεται σημαντική εξοικονόμηση πόρων καθώς, μεταξύ άλλων, ένας τεράστιος θόλος από φωτοβολταϊκά επιτρέπει στο κτίριο να καλύψει το 105% των ενεργειακών του αναγκών. Το πλεόνασμα διοχετεύεται σε άλλα κτίρια της πανεπιστημιούπολης.
Marine Education Center στο Πανεπιστήμιο του Νότιου Μισισιπή – Μισισιπή, Lake|Flato Architects και Unabridged Architecture Με μία παλαιότερη υποδομή να έχει καταστραφεί από τον τυφώνα Κατρίνα και την τοποθεσία της νέας να επηρεάζεται από άλλες δύο καταιγίδες έγινε σαφές πως τα νέα κτίρια θα πρέπει να είναι και ανθεκτικά πέρα από βιώσιμα. Το κτιριακό συγκρότημα, για επιστήμονες που ασχολούνται με τα παράκτια οικοσυστήματα στον Κόλπο του Μεξικού, αποτελεί ένα σημαντικό κέντρο για την περιβαλλοντική εκπαίδευση ενώ η βιβλιοθήκη του είναι ανοιχτή για το κοινό και αξιοποιείται από οργανισμούς με συναφείς αποστολές. Η καταστροφή της παλαιότερης εγκατάστασης ώθησε σε έναν νέο σχεδιασμό που έθεσε στο επίκεντρό του την προσφορά μίας ολοκληρωμένης εμπειρίας συνυφασμένης με το μοναδικό παραθαλάσσιο περιβάλλον. Επιλέχθηκαν βιώσιμες τεχνικές παράκτιας δόμησης και υλικά χαμηλής περιβαλλοντικής επιβάρυνσης.

Menil Drawing Institute – Χιούστον, Johnston Marklee
Το Menil Drawing Institute στο Χιούστον είναι το πρώτο κτίριο στις ΗΠΑ αφιερωμένο στην έκθεση, τη μελέτη και τη συντήρηση έργων σε χαρτί. Το κτίριο εντάσσεται ομαλά στην πανεπιστημιούπολη όπου βρίσκεται, προσφέροντας ταυτόχρονα ένα νέο δείγμα αρχιτεκτονικής γραφής. Δεσπόζει η λευκή οροφή του από ατσάλι που παραπέμπει σε διπλωμένο φύλλο χαρτιού, ενώ στο εσωτερικό του κτιρίου το φυσικό φως αξιοποιείται ώστε να προστατεύει τα ευαίσθητα έργα που φιλοξενούνται εκεί. Στο Menil Drawing Institute υπάρχουν χώροι για έκθεση, έρευνα, συντήρηση όπως επίσης διοικητικά γραφεία αλλά και μία αποθήκη για έργα.
Η ροή των χώρων καθορίστηκε από εκτενείς συνομιλίες με το προσωπικό του. Κεντρικό σημείο αποτελεί το «σαλόνι» όπου μπορεί να αξιοποιηθεί για μελέτη, διαλέξεις, προβολές ή δεξιώσεις. Συνολικά, ο επισκέπτης αποκομίζει την αίσθηση πως η ατμόσφαιρα στο κτίριο εναλλάσσεται ανάμεσα στο επίσημο και στο άτυπο.

The Owsley Brown II History Center – Λούσιβιλ, de leon & primmer architecture workshop
Στο Λούισβιλ του Κεντάκι, η Filson Historical Society ασχολείται με την ιστορία της Πολιτείας αλλά και της ευρύτερης περιοχής της κοιλάδας του ποταμού Οχάιο διοργανώνοντας εκπαιδευτικά προγράμματα και πραγματοποιώντας πολιτιστικές δράσεις. Η έδρα της οργάνωσης βρίσκεται σε μία ιστορική γειτονιά της πόλης όπου οι κάτοικοι εξέφραζαν έντονες ανησυχίες ότι μία νέα κατασκευή θα αλλοίωνε την αρχιτεκτονική της φυσιογνωμία. Για τον λόγο πραγματοποιήθηκαν εκτενείς έρευνες, ιστορικές αλλά και πεδίου, από την ομάδα έργου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα το The Owsley Brown II History Center να γίνει το πρώτο έργο μεγάλης κλίμακας στην περιοχή που εγκρίνεται από τις Αρχές. Το νέο κτίριο συνδέεται με το αρχικό μέσω μίας πλατείας, ενώ στο εσωτερικό επιλέχθηκε να αποκαλύπτονται σημεία που συνήθως παραμένουν κρυφά, όπως τα αρχεία.
Και σε αυτή την περίπτωση τα όρια ανάμεσα στο «δημόσιο» και το «ιδιωτικό» παραμένουν ασαφή.

Richardson Olmsted Campus – Μπάφαλο, Deborah Berke Partners, με Flynn Battaglia, Goody Clancy
Ένα εγκαταλελειμμένο αρχιτεκτονικό αριστούργημα του 1870 στο Μπάφαλο απέκτησε νέα ζωή καθώς μετατράπηκε σε μπουτίκ ξενοδοχείο. Το κτίριο είναι πλέον έτοιμο να υποδεχθεί επισκέπτες δίνοντας νέα πνοή σε μία πόλη που μπορεί ούτως ή άλλως να είναι υπερήφανη για την αρχιτεκτονική της κληρονομιά. Στο κτίριο προστέθηκε μια νέα είσοδος από γυαλί και χάλυβα επανασυνδέοντάς το με το τοπίο και τον διακριτικό χώρο στάθμευσης. Νέος φωτισμός αναδεικνύει τις γραμμές του ξενοδοχείου, ενώ οι παρεμβάσεις στο εσωτερικό έγιναν με σεβασμό στον σχεδιασμό του αρχιτέκτονα Χένρι Ρίτσαρντσον, που σχεδίασε το κτίριο. Το ξενοδοχείο διαθέτει 88 δωμάτια, συνεδριακές εγκαταστάσεις, εστιατόριο και καφέ. Το έργο θεωρείται πως ανοίγει τον δρόμο για την επανάχρηση πρώην ψυχιατρικών δομών που υπάρχουν διάσπαρτες στις ΗΠΑ.

The Shed – Νέα Υόρκη, Diller Scofidio + Renfro, Rockwell Group
Έτοιμο να στεγάσει τα όνειρα των σημερινών καλλιτεχνών, το The Shed επικεντρώνεται στην ανάθεση, την παραγωγή και την παρουσίαση πρωτότυπων έργων τέχνης από όλους τους τομείς και για όλα τα ακροατήρια. Με το κέλυφός του να κυριαρχεί, στο κτίριο υπάρχουν γκαλερί, ένα «ευέλικτο» θέατρο, εργαστήριο και χώροι εκδηλώσεων. Οι δημιουργοί του άντλησαν έμπνευση από το βιομηχανικό παρελθόν της γειτονιάς όπου βρίσκεται. Το κέλυφος του κτιρίου κινείται πάνω σε ράγες και μέσα σε πέντε λεπτά, ο χρόνος που χρειάζεται για να ολοκληρωθεί η κίνηση, δημιουργείται ένας χώρος που μπορεί να φιλοξενήσει έως και 2.700 επισκέπτες. Όταν το κέλυφος επιστρέψει στην αρχική του θέση, η πλατεία παραμένει ένας ανοιχτός δημόσιος χώρος.

US Embassy, Λονδίνο – KieranTimberlake
Πριν την ανάθεση για τη δημιουργία νέων εγκαταστάσεων για την πρεσβεία των ΗΠΑ στη Λονδίνο, το αμερικανικό ΥΠΕΞ εξέταζε το σενάριο ανακαίνισης του ιστορικού κτιρίου σχεδιασμένου από τον διάσημο μοντερνιστή αρχιτέκτονα Eero Saarinen. Ωστόσο κρίθηκε προτιμότερο να πωληθούν όλα τα ακίνητα που είχε στην ιδιοκτησία της η κυβέρνηση των ΗΠΑ στη βρετανική πρωτεύουσα ώστε να χρηματοδοτηθεί η ανέγερση του νέου κτιρίου. Η απόφαση μεταστέγασης της πρεσβείας στο Nine Elms θεωρείται καθοριστική για την αναβάθμισης της περιοχής στην όχθη του Τάμεση. Το κτίριο, ένας διαφανής κρυστάλλινος κύβος στην κορυφή μιας κιονοστοιχίας, αποτελεί το νέο σημείο αναφοράς στην περιοχή. Το κτίριο έχει ανεμπόδιστη θέα ενώ μία από τις πιο πιεστικές προκλήσεις ήταν ο συνδυασμός της βιωσιμότητας με την ασφάλεια. Στα στοιχεία που ξεχωρίζουν, μία τεχνητή λίμνη που αποτελεί τόσο έναν κοινόχρηστο χώρο όσο και μια υποδομή διαχείρισης όμβριων υδάτων. Θεωρείται ότι η νέα πρεσβεία των ΗΠΑ εγκαινιάζει μια καινούργια εποχή σχεδιασμού και κατασκευής κτιρίων αυτού του τύπου.

 

Στον Αφρικανό Francis Kéré το «Νόμπελ Αρχιτεκτονικής»

O Kéré, στον οποίο η κριτική επιτροπή αναγνώρισε ότι «ενδυναμώνει και μεταμορφώνει τις κοινότητες μέσα από την αρχιτεκτονική διαδικασία», έγινε ο πρώτος μαύρος αρχιτέκτονας που κερδίζει το βραβείο στην ιστορία του θεσμού.Ο Αφρικανός Diébédo Francis Kéré θα τιμηθεί εφέτος με το βραβείο Πρίτσκερ, που θεσπίστηκε το 1979 και αποτελεί μία από τις υψηλότερες διακρίσεις στην αρχιτεκτονική. Ο Kéré, αρχιτέκτονας, εκπαιδευτής και κοινωνικός ακτιβιστής, δραστηριοποιείται σε περιοχές «με περιορισμούς και αντιξοότητες» και χρησιμοποιώντας τοπικά υλικά δημιουργεί σύγχρονα κτίρια που «η αξία τους υπερβαίνει την κατασκευαστική τους καθώς υπηρετούν και σταθεροποιούν το μέλλον ολόκληρων κοινοτήτων», σύμφωνα με τη σχετική ανακοίνωση για τη βράβευση.

Σε δηλώσεις του ο πρόεδρος της επιτροπής Tom Pritzker, έκανε λόγο για έναν πρωτοπόρο αρχιτέκτονα που εργάζεται αειφόρα για τη Γη και τους κατοίκους της σε περιοχές με ακραίες ελλείψεις. Παράλληλα, τον χαρακτήρισε «αρχιτέκτονα και λειτουργό» καθώς βελτιώνει τη ζωή και την εμπειρία αμέτρητων πολιτών σε ένα μέρος του κόσμου που κατά καιρούς ξεχνιέται, ενώ αιτιολογώντας το σκεπτικό της επιτροπής μίλησε για «κτίρια που επιδεικνύουν ομορφιά, σεμνότητα, τόλμη και αποφασιστικότητα» και εξήρε την «ακεραιότητα της αρχιτεκτονικής του».
«Είναι απίστευτο. Δεν ξέρω πώς έγινε όλο αυτό», δήλωσε στον Guardian ο Francis Kéré από το Βερολίνο όπου βρίσκεται μετά την ανακοίνωση της βράβευσής του, αναφέροντας πως αισθάνεται χαρά και ενθουσιασμό και ξεκαθαρίζοντας πως το βραβείο φέρνει μαζί και ευθύνη. «Η ζωή μου δεν θα γίνει πολύ ευκολότερη».
Gando – Βερολίνο – Gando

Σε ηλικία επτά ετών ο Kéré άφησε το πατρικό του, στο χωριό Gando της Μπουρκίνα Φάσο, ώστε να φοιτήσει στο σχολείο. Δεκατρία χρόνια μετά, μετακόμισε στη Γερμανία με μία υποτροφία ξυλουργικής και με το όνειρο να επιστρέψει στο Gando και να κτίσει σχολικές αίθουσες. Το πρωί μάθαινε πώς να φτιάχνει στέγες και έπιπλα και το βράδυ φοιτούσε στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το 1995 ξεκίνησε να σπουδάζει, με υποτροφία, στο Τεχνικό Πανεπιστήμιο του Βερολίνου ενώ το 1998 ίδρυσε το Kéré Foundation με στόχο την προώθηση του δικαιώματος των παιδιών στη μόρφωση. Είχε ορκιστεί πως μια μέρα θα έφτιαχνε σχολεία για περιοχές με ακραίες κλιματολογικές συνθήκες που θα επιτρέπουν την «πραγματική διδασκαλία, τη μάθηση και τον ενθουσιασμό». Υλοποίησε το όνειρό του το 2001 όταν κατασκεύασε το δημοτικό σχολείου του χωριού. «Μεγάλωσα σε μια κοινότητα που δεν υπήρχε νηπιαγωγείο, αλλά ολόκληρη ήταν η οικογένειά σου. Όλοι σε πρόσεχαν και το χωριό ήταν η αυλή σου. Οι μέρες μου ήταν γεμάτες από την έγνοια για εξασφάλιση φαγητού και νερού, αλλά επίσης με το απλά να είμαστε μαζί, να μιλάμε μαζί να χτίζουμε σπίτια μαζί» είχε δηλώσει ο βραβευμένος αρχιτέκτονας ενώ ξεχωρίζει τη σχολική αίθουσα, με ανεπαρκή εξαερισμό και φως, στην οποία βρέθηκε ως παιδί και το δωμάτιο όπου η γιαγιά του διηγούταν παραμύθια ως την πρώτη αίσθηση αρχιτεκτονικής που απέκτησε.

Το κτίριο που έφτιαξε στο χωριό του αποτέλεσε την αφετηρία της σταδιοδρομίας του και καθόρισε τη μετέπειτα πορεία του. Έχοντας μεταμορφώσει τόσο το Gando όσο και άλλες κοινότητες στην Αφρική, ο 56χρονος πλέον αρχιτέκτονας συγκαταλέγεται ανάμεσα στους κορυφαίους του κλάδου. Στο portfolio του περιλαμβάνονται σχολεία, κέντρα υγείας και κοινοτικές εγκαταστάσεις, έργα, που όπως σχολιάζει το CNN κάποτε ίσως θεωρούνταν «ιδιαίτερα ταπεινά για έναν θεσμό που ιστορικά τιμούσε σχεδιαστές εμβληματικών κτιρίων».
Μιλώντας στο αμερικανικό δίκτυο, ο Kéré υποστήριξε πως το βραβείο «δεν είναι μόνο για εκείνον» και αναφέρθηκε στη σημασία της συμβολής των κατοίκων του Gando στη δημιουργία του πρώτου του έργου που σφράγισε την επαγγελματική του εξέλιξη. Το έργο εκείνο απέσπασε βραβείο Aga Khan το 2004. Έναν χρόνο μετά ο Αφρικανός αρχιτέκτονας σύστησε την Kéré Architecture.

Τοπικά υλικά και μια «ποιητική έκφραση του φωτός»
Μετά την επιτυχία του πρώτου εγχειρήματος ακολούθησε η κατασκευή σχολείων πρωτοβάθμιας, δευτεροβάθμιας και μεταδευτεροβάθμιας εκπαίδευσης, αλλά και ιατρικών εγκαταστάσεων σε Μπουρκίνα Φάσο, Κένυα, Μοζαμβίκη και Ουγκάντα. Παρότι στην επαγγελματική του διαδρομή ο Kéré ανέλαβε να υλοποιήσει πολύ μεγαλύτερες κατασκευές, ανάμεσά τους πανεπιστημιουπόλεις και δύο εθνικά κοινοβούλια, παραμένει σταθερά προσανατολισμένος στις αρχές που θεμελιώθηκαν στο Gando. Χρησιμοποιώντας τούβλα από λάσπη και τσιμέντο και δίνοντας προτεραιότητα στα τοπικά υλικά έναντι των εισαγόμενων, το αρχιτεκτονικό όραμα του Kéré ενδυναμώνει τις τοπικές κοινωνίας και απαντά στις προκλήσεις της κλιματικής κρίσης. Ωστόσο, παρόλο που συνεργάζεται στενά με τους ντόπιους τεχνίτες, αναφέρει πως συχνά συνάντησε αντιστάσεις για τα υλικά που επιλέγει.

Η χρήση των παραδοσιακών τούβλων από πηλό, παρότι ενισχυμένα από τσιμέντο, εξασφαλίζουν μία φυσική δροσιά, ωστόσο δεν έγιναν πλήρως αποδεκτά από τους ντόπιους οι οποίοι πίστευαν πως η κατασκευή δεν θα είναι τόσο ανθεκτική κατά την περίοδο των βροχών όσο εκείνη από γυαλί και ατσάλι. «Υπάρχει ακόμα η αίσθηση πως ό,τι είναι τοπικό είναι και πρωτόγονο», υποστήριξε προσθέτοντας πως ο πηλός θεωρείται ένα «υλικό για φτωχούς». «Μερικές φορές ο δυτικός κόσμος, και το πώς επικοινωνεί, κάνει τα δυτικά πράγματα να φαντάζουν ως τα καλύτερα. Και προσλαμβάνονται από τους άλλους ως τα καλύτερα χωρίς όμως να γίνεται κατανοητό ότι τα τοπικά υλικά μπορούν να είναι η απάντηση στην κλιματική κρίση και η καλύτερη εναλλακτική μας με όρους κοινωνικής και οικονομικής ανάπτυξης», δήλωσε ο αρχιτέκτονας στο CNN υπογραμμίζοντας ότι όσο περισσότερα τοπικά υλικά χρησιμοποιούνται τόσο περισσότερο προωθείται η τοπική οικονομία και οικοδομείται η γνώση εκεί, γεγονός «που κάνει επίσης τους ανθρώπους υπερήφανους».

Ο Kéré πειραματίζεται διαρκώς με υλικά. Στην κατασκευή ενός σχολείου στο Κουντουγκού χρησιμοποίησε λατερίτη, για την απορρόφηση της θερμότητας κατά τη διάρκεια της ημέρας και την εκπομπή της κατά τη διάρκεια της νύχτας, σε συνδυασμό με μια δεύτερη πρόσοψη από ξύλο ευκαλύπτου που δημιουργεί σκιές στους χώρους ανάμεσα στις σχολικές αίθουσες έτσι ώστε οι μαθητές να μαζεύονται εκεί κατά τα διαλείμματα. Πέρα από τα δομικά-οικοδομικά υλικά, είναι και η διαχείριση του φωτός που κάνει τα έργα του Αφρικανού αρχιτέκτονα να ξεχωρίζουν. «Μία ποιητική έκφραση του φωτός είναι παρούσα σε όλα τα έργα του Kéré», αναφέρεται στην ανακοίνωση για τη βράβευσή προσθέτοντας πως οι ακτίνες του ηλίου ακόμα και τις δύσκολες μεσημεριανές ώρες αξιοποιούνται έτσι ώστε να προσφέρουν χώρους γαλήνης και συγκέντρωσης. Ενδεικτικά η χυτή οροφή της βιβλιοθήκης του δημοτικού σχολείου στο χωριό Gando κατασκευάστηκε γύρω από παραδοσιακά πήλινα αγγεία τα οποία, μόλις αφαιρέθηκαν, άφησαν ανοίγματα από τα οποία διέφευγε η θερμότητα, ενώ δέσμες φυσικού φωτός εισέρχονταν στον χώρο. Σύμφωνα με τον ιστότοπο ArchDaily, με μια αρχιτεκτονική έκφραση που έχει βαθιά τις ρίζες της στον τρόπο που ο Kéré μεγάλωσε στο Gando και τις εμπειρίες του εκεί, ο αρχιτέκτονας επικοινώνησε στον κόσμο την παράδοση της Δυτικής Αφρικής, και ειδικότερα την πρακτική της επικοινωνίας κάτω από ένα ιερό δέντρο, για την ανταλλαγή ιδεών, την αφήγηση ιστοριών, τη γιορτή και τη μάζωξη.

Πέρα απο την Αφρική
Το 2017, στα πλαίσια του Serpentine Pavilion, ο Kéré, σχεδίασε και δημιούργησε στους Κήπους του Κένσινγκτον μια εγκατάσταση στην οποία συνομιλούσαν οι πολιτισμικές του αναφορές από το Gando με τις πειραματικές κατασκευαστικές τεχνικές. Τότε είχε υποστηρίξει πως η κατασκευή, ως ένας «κοινωνικός πυκνωτής», θα αποτελούσε «έναν φάρο, ένα σύμβολο της εξιστόρησης και της εγγύτητας». Μια ξύλινη οροφή σμιλεύτηκε έτσι ώστε να μιμείται τη φυλλωσιά ενός δέντρου, ενώ τέσσερις είσοδοι οδηγούσαν σε μια ανοικτή κεντρική αυλή όπου φρέσκος αέρας κυκλοφορούσε ανεμπόδιστα. Οι καμπύλοι τοίχοι, που δεν εφάπτονταν μεταξύ τους, ήταν κατασκευασμένοι από τριγωνικά στοιχεία και βαμμένοι μπλε, ένα χρώμα που αντιπροσωπεύει τη δύναμη στην κουλτούρα του. Μέσω υδροσυλλεκτών το νερό από την καλοκαιρινή βροχή οδηγούνταν στο κέντρο της εγκατάστασης, ως μια υπόμνηση της ιερότητάς του παγκοσμίως.
Εγκατάσταση του Kéré αναπτύχθηκε το 2019 και στο φημισμένο μουσικό φεστιβάλ Coachella. Ο αρχιτέκτονας εμπνεύστηκε από τα δέντρα μπάομπαμπ και κατασκεύασε δώδεκα πολύχρωμους πύργους. Στο κέντρο τοποθετήθηκαν οι υψηλότεροι από αυτούς. Η εγκατάσταση, που ονομαζόταν Sarbalé Ke (Σπίτι της Γιορτής), αναδείχθηκε ως ένα από τα πιο σημαντικά σημεία συνάντησης της διοργάνωσης. Ο σχεδιασμός των πύργων επέτρεπε, κατά τη διάρκεια της ημέρας σε ακτίνες φωτός να εισέρχονται στο εσωτερικό ενώ το βράδυ ένα εξέπεμπαν ένα διακριτικό φως.
Δημιουργίες του Kéré βρίσκονται σε Δανία, Γερμανία, Ιταλία, Ελβετία, Ηνωμένο Βασίλειο και ΗΠΑ. Μερικά από τα πλέον αξιοσημείωτα έργα του είναι το Xylem Pavilion (Μοντάνα, 2019), το Léo Doctors’ Housing (Μπουρκίνα Φάσο, 2019), το Lycee Schorge Secondary School (Μπουρκίνα Φάσο, 2016), το National Park of Mali (Μάλι, 2010) και το Opera Village (Μπουρκίνα Φάσο, 2010).

Το δέντρο και η δημοκρατία
Στην παρούσα φάση εργάζεται πάνω στις νέες εγκαταστάσεις του Ινστιτούτου Γκαίτε στη Σενεγάλη, ένα μουσείο στη Ρουάντα και ένα κτίριο στην πανεπιστημιούπολη του Μονάχου, όπου διδάσκει. Το μεγαλύτερο έργο του, το κοινοβούλιο του Μπενίν, βρίσκεται υπό ανέγερση. Και γι’ αυτό το έργο εμπνέεται από τις συγκεντρώσεις των κατοίκων κάτω από τα δέντρα. «Η τοποθεσία βρίσκεται ακριβώς δίπλα σε έναν βοτανικό κήπο», ανέφερε ο Kéré στον Guardian προσθέτοντας πως προτάθηκε από το γραφείο του «η προέκταση του κήπου και η τοποθέτηση του μεγαλύτερου δέντρου του στο κέντρο». Με αυτόν τον τρόπο και την αίθουσα συνεδριάσεων εκεί, «θα αντανακλάται το πώς ασκείται διαχρονικά η δημοκρατία στη Δυτική Αφρική».
Το αντίστοιχο έργο του Kéré στην Μπουρκίνα Φάσο κρέμεται από μια κλωστή. Τον Ιανουάριο του 2022, ο δημοκρατικά εκλεγμένος πρόεδρος της χώρας Ρος Μαρκ Κριστιάν Καμπορέ ανατράπηκε από στρατιωτικό πραξικόπημα.

Πέτρος Τζεφέρης: Εκλεκτική παραγωγή ιστορικών μαρμάρων και λίθων

Ορθά η Χώρα μας έχει χαρακτηριστεί διαχρονικά ως Χώρα του μαρμάρου. Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος αξιοποίησε το μάρμαρο, ένα δώρο της φύσης σε αυτόν τον τόπο και τον άνθρωπο που τον κατοικεί. Με βάση το υλικό αυτό δημιούργησε ανυπέρβλητα έργα γλυπτικής και αρχιτεκτονικής συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της μεγάλης ιστορικής και μνημειακής πυκνότητας που χαρακτηρίζει τον τόπο μας.

Είναι κρίμα σήμερα να μην μπορούν να αξιοποιηθούν δημιουργικά τα ιστορικά μας μάρμαρα, είτε λευκά είτε έγχρωμα. Και εννοώ να μην τα βλέπουμε και να τα θαυμάζουμε μόνο αλλά να συνεχίσουμε να δημιουργούμε με αυτά, να συνεχίσουν να αποτελούν πρωταγωνιστικά στοιχεία της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Αν σήμερα ζούσε ο Σκόπας ή ο Πραξιτέλης, o Μιχαήλ Άγγελος (Michelangelo) ή ο Ροντέν και αποζητούσαν να δουλέψουν τον «λυχνίτη» ή το γνήσιο Πεντελικό ή το rosso/nero antico της αρχαιότητας, δυστυχώς δεν θα υπήρχε η δυνατότητα αυτή. Ακριβώς επειδή δεν έχουμε υιοθετήσει μια τέτοια επιλεκτική και μικρής κλίμακος διαδικασία ασφαλούς παραγωγής με κυρίαρχο σκοπό την προαγωγή της Τέχνης. Kαι δεν είναι μόνο τα έργα της κατεξοχήν γλυπτικής και της αρχιτεκτονικής. Είναι και η αναστηλωτική τέχνη, η οποία, με προεξάρχουσα την Ακρόπολη Αθηνών, αριθμεί πλέον αρκετές δεκαετίες, από την εποχή του Α. Ορλάνδου (δεκαετία του 1950) μέχρι σήμερα.

Επισημαίνεται η μεγάλη σημασία που έχει για την αναστηλωτική τέχνη, η ορθή επιλογή του μαρμάρου που θα χρησιμοποιηθεί. Κι αυτό απαιτεί την γνώση της προέλευσης του μαρμάρου από το οποίο κατασκευάστηκαν τα αρχαία μαρμάρινα μνημεία ή αντικείμενα. Η γνώση αυτή και η υπόδειξη του αρχαίων λατομείων από τα οποία έχει προέλθει το μάρμαρο θεωρείται χρηστικό  εργαλείο για τις εργασίες αποκατάστασης, συντήρησης ή αναστήλωσης των μνημείων ώστε η τυχόν προσθήκη υλικών κατά τις ανωτέρω εργασίες να προέρχεται από την ίδια πηγή με στόχο τη διατήρηση της υλικής υπόστασης και της αυθεντικότητάς τους.
Τόσο η ορθή αναστηλωτική διαδικασία όσο και η συνέχεια της μεγάλης γλυπτικής και αρχιτεκτονικής κληρονομιάς πέντε χιλιετιών του ελληνικού μαρμάρου, απαιτούν την διατήρηση ή την επανεκκίνηση της εξορυκτικής παραγωγής συμβατού υλικού με μεθοδολογία που να εξασφαλίζει την βιωσιμότητα του πόρου αλλά και του περιβάλλοντος.

Προς ένα αειφόρο restart της εξόρυξης μνημειακών μαρμάρων και λίθων
Τί θα μπορούσε να γίνει; Συγκεκριμένα, θα μπορούσε με την πρωτοβουλία της πολιτείας να διεξαχθεί ένα πρόγραμμα εκλεκτικής παραγωγής ορισμένων σημαντικών λίθων προς την κατεύθυνση της χρήσης τους σε μνημεία και έργα τέχνης, αρχιτεκτονικής και γλυπτικής, ειδικότερα της μεγάλης γλυπτικής και της αγαλματοποιίας. Μάλιστα, η πρότασή μας θα ήταν να ενταχθούν γενικά ιστορικά μάρμαρα και λίθοι που έχει σιγήσει (ή περιοριστεί) η εξόρυξή τους και έχουν ανυπολόγιστη ιστορική αλλά και σημαντική εμπορική αξία και που δεν έχουν ανταγωνιστικούς τύπους στην παγκόσμια αγορά.

Απολύτως ενδεικτικά: το Πεντελικό, ο λυχνίτης της Πάρου, ο σκληρός αυγιτικός ανδεσίτης των Κροκεών ή κροκεάτης λίθος (Porfido verde antico), ο πράσινος οφιτασβεστίτης Γεντικίου-Χασάμπαλης, το πράσινο σιπολλινικό μάρμαρο της Νότιας Εύβοιας (Καρυστία λίθος, marmor Carystium), το πολύχρωμο Σκύρου (Breccia Fantasia ή Σκυρία Λίθος), το κόκκινο και μαύρο μάρμαρο της Μάνης (Rosso, Nero antico), το λευκό της Ζάστενης Μαγνησίας, το μαύρο της Χίου (nero antico Chiota) και της Αρκαδίας (Βυτίνας-Αγ. Πέτρου), το λατυποπαγές των Μυκηνών και ενδεχομένως ορισμένα ακόμη ((π.χ. ο όνυχας της Κρήτης, τα ερυθρά Portasanta Χίου και Fior di pesto Ευβοίας, ο τραβερτίνης της Αριδαίας Πέλλας, κ.ά.).

Το λευκό μάρμαρο της Πάρου, ο γνωστός «λυχνίτης λίθος» των αρχαίων είναι το πιο καθαρό (από ορυκτοχημική άποψη) μάρμαρο του κόσμου με περιεκτικότητα σε CaCO3 σχεδόν 100%. Η ιδιότητά του αυτή προσδίδει ημιδιαφάνεια και το καθιστά ασυναγώνιστο στη γλυπτική λόγω του «επιδερμικού» φαινομένου. Σήμερα δεν εξορύσσεται. Οι αρχαίοι Ελληνες κατάφεραν να εξορύξουν πάνω από 200 χιλ. μ3 λιχνίτη εφαρμόζοντας κυρίως την υπόγεια εκμετάλλευση. Το τελικό αποτέλεσμα το θαυμάζουμε στον Ερμή του Πραξιτέλη, την Αφροδίτη της Μήλου, τη Νίκη της Σαμοθράκης και εκατοντάδες άλλα έργα!

Στην ίδια κατηγορία (ποιοτική και χρωματική) ανήκει τόσο το Πεντελικό όσο και το Θασιώτικο μάρμαρο. Το Πεντελικό – παρά τα τεκμηριωμένα πολύ μεγάλα αποθέματα- επί της ουσίας δεν εξορύσσεται σήμερα παρά μόνο από το Διονυσοβούνι Αττικής λόγω της απαγόρευσης της εξόρυξής του από την ορατή από το λεκανοπέδιο ΝΔ πλευρά του Πεντελικού όρους. Το μάρμαρο Διονυσοβουνίου, παραπλήσιο του Πεντελικού, χρησιμοποιείται σήμερα από τις υπηρεσίες αναστήλωσης της Ακρόπολης. Εξάλλου, το εξαιρετικής ποιότητας χιονόλευκο μάρμαρο της Θάσου βρίσκεται στην παραγωγή αδιαλείπτως από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα και επιπλέον διατίθεται σε μεγάλα αποθέματα, άρα δεν βρίσκεται σε κατάσταση έλλειψης.

Το πράσινο σιπολλινομάρμαρο (cipollino) της Ν. Εύβοιας αλλά και ο λατυποπαγής οφιτασβεστίτης της Χασάμπαλης (Πράσινος Θεσσαλικός Λίθος), που κατέκλυζαν τις Ρωμαϊκές αγορές της Ανατ. Μεσογείου ως την ύστερη αρχαιότητα, είναι από τα σπάνια πετρώματα παγκοσμίως που χρησιμοποιήθηκαν ευρέως για μονόλιθους κίονες μεγάλων διαστάσεων και δεν διαθέτουν ανταγωνιστικούς τύπους στην παγκόσμια αγορά. Εννοείται ότι η όποια νέα δραστηριότητα θα περιοριστεί σε περιοχές εκτός από τα βασικά εξορυκτικά κέντρα των αρχαίων (Ανημποριό, Χαλίκια, Βατήσια, Κύλινδροι στην Εύβοια για το cipollino και στο Γεντίκι/Ομορφοχώρι Λάρισας για τον Θεσσαλικό λίθο) τα οποία προτείνεται στο σύνολό τους να αξιοποιηθούν ως γεω-πολιτιστικά μνημεία.

Το κόκκινο και μαύρο (rosso/nero antico) μάρμαρο Μάνης αλλά και ο Κροκεάτης λίθος με την χαρακτηριστική ψηφιδωτή του εικόνα, απετέλεσαν «πολυτελείς» επιλογές των Ρωμαίων ειδικότερα την περίοδο του Κοινού των Ελευθερωλακώνων (21 πΧ-300μΧ) και ένα μεγάλο μέρος της παραγωγής τους μεταφέρθηκε στην Ρώμη και σμιλεύτηκε από περίφημους γλύπτες. Σήμερα δεν εξορύσσονται σε καμιά γωνιά του Μανιάτικου τοπίου, αυτά για τα οποία καμάρωναν οι αρχαίοι, όπως προκύπτει από τα γραπτά του Στράβωνα, του Πλινίου και του Παυσανία! Σε σχετική μας μελέτη, υφίστανται αρκετές θέσεις πέραν των αρχαίων θέσεων εξόρυξης (Προφήτης Ηλίας, Ταίναρο αλλά και Στεφανιά-Ψηφιά για τον κροκεάτη) που μπορούν να συμπεριληφθούν στο παρόν πρόγραμμα εκλεκτικής εξόρυξης διασφαλίζοντας ταυτόχρονα τους προστατευτέους χώρους. (βλ. βιβλίο Π. Τζεφέρη «Λίθος Μάρμαρος, Ταινάριος», 2021, σελ. 405)

Το πολύχρωμο μάρμαρο της Ν. Σκύρου είναι ένα τεκτονικό λατυποπαγές γνωστό στους αρχαίους ως «breccia fantasia» το οποίο λατομήθηκε εντατικά τόσο στην αρχαιότητα όσο και στους νεώτερους χρόνους. Ανάλογοι ξενόφερτοι τύποι που προσομοιάζουν με το υλικό αυτό (πχ. Breccia Fantasia Skyros d’Italia και Skyros Africano) υπάρχουν επίσης στην αγορά, πλην όμως μόνο η Σκύρος διαθέτει στο υπέδαφός της το πρωτότυπο της Σκυρίας Λίθου!
To λευκό μάρμαρο της Ζάστενης Μαγνησίας, το μάρμαρο Μυκηνών, τα τεφρά Χίου και Βυτίνας καθώς και ο τραβερτίνης Αριδαίας, ένας υδροθερμικός πωρόλιθος που μοιάζει με τον Ιταλικό του Tivoli (από τον οποίο έχει κατασκευαστεί το Κολοσσαίο της Ρώμης), συμπληρώνουν μια επίλεκτη ομάδα για την οποία θα μπορούσαν να γραφτούν πολλά περισσότερα.

Τρόποι υλοποίησης της πρότασης
H εκ νέου παραγωγή των μαρμάρων-λίθων αυτών, σε μικρές ελεγχόμενες ποσότητες, μπορεί να συμβάλει τα μέγιστα στην προώθηση μιας ήπιας εναλλακτικής μορφής ανάδειξης των φυσικών λίθων, ενταγμένης στο πλαίσιο των αρχών της βιωσιμότητας και όχι της πλήρους εμπορικότητας και της απώλειας του μέτρου. Για τα μάρμαρα αυτά δεν τίθεται ζήτημα εμπορικής αξίας, διότι η αξία τους είναι ανυπολόγιστη, τίθενται μόνο ζητήματα εντοπισμού θέσεων-αποθεμάτων και ειδικών φυσικών και τεχνικών ιδιοτήτων κατάλληλων για την καλλιτεχνική δημιουργία.
Σε καμία περίπτωση δεν αναφερόμαστε σε προσβολή των ήδη θεσμοθετημένων αρχαιολογικών ή γενικότερα προστατευμένων χώρων, αλλά σε ανάδειξή τους με παράλληλη αξιοποίηση άλλων χώρων που οι λίθοι αυτοί εντοπίζονται. Άλλωστε, ο σκοπός δεν είναι η εξόρυξη, αυτή καθεαυτή, αλλά η ανάδειξη του μαρμάρου ως πολιτιστικού αγαθού, μέσω της (εκλεκτικής και μικρής κλίμακας) εξόρυξης και δημιουργίας έργων που θα προωθούν τόσο το brand name του ελληνικού μαρμάρου όσο και τον ελληνικό πολιτισμό.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως π.χ. το Πεντελικό, μόνο η υπόγεια εκμετάλλευση είναι υπό προϋποθέσεις αποδεκτή τόσο τεχνικώς όσο και θεσμικώς (ο Ν.386/76 απαγόρευσε τη «λατόμευση» στην ΝΔ πλευρά του Πεντελικού όρους). Επίσης, όσον αφορά στη νήσο Πάρο, όλη η περιοχή που έχει οριοθετηθεί από την αρμόδια αρχαιολογική αρχή στον ορεινό όγκο των Αγ. Πάντων (όρος Μάρπησσα των αρχαίων) νότια του οικισμού Μαράθι, όπου εντοπίζονται δύο υπόγεια λατομεία (των Νυμφών και του Πανός) καθώς και πολυάριθμες επιφανειακές εξορύξεις (Χωριουδάκι – Λάκκοι κ.λπ.) και όπου ευδοκίμησε το διασημότερο μάρμαρο στον κόσμο, η Παρία Λίθος, θα πρέπει –κατά την άποψή μας- να αξιοποιηθεί ως μνημείο αρχαιολογικής και γεω-πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ωστόσο, τόσο για την περίπτωση του Πεντελικού και του Πάριου «λυχνίτη» όσο και στις λοιπές ευρύτερες περιοχές αναφοράς των παραπάνω λίθων, είναι δυνατή μια κατ’ αναλογία και υπό προϋποθέσεις εφαρμογή του άρθρου 51 παρ.4. του N.4512/2018. Συγκεκριμένα, με Κοινή Απόφαση (ΚΥΑ) των Υπουργών Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) και Πολιτισμού και Αθλητισμού (ΥΠΠΟΑ), θα δίνεται η δυνατότητα, κατά παρέκκλιση των κείμενων διατάξεων, μικρής κλίμακος εξόρυξης για τον σκοπό που προαναφέρθηκε, χωρίς να απαιτείται ένταξη στο βαρύ αδειοδοτικό σύστημα των εμπορικών λατομείων.

Μια γενική τοποθέτηση για την υλοποίηση του προγράμματος είναι η ίδρυση δημοσίου φορέα (ενδεικτικά Ελληνικός Οργανισμός Μαρμάρου) υπέρ του οποίου θα εκδοθούν οι ΚΥΑ και γενικότερα οι «άδειες/εγκρίσεις» εκμετάλλευσης των λατομικών χώρων και ο οποίος θα συντονίζει την έρευνα, εξόρυξη και μεταποίηση, ενώ σε ιδιωτικούς φορείς θα παραχωρείται, υπό όρους, το δικαίωμα υλοποίησης της εκμετάλλευσης για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα με (υπό προϋποθέσεις) δυνατότητα παράτασης. Οι όροι των συμβάσεων θα ελέγχονται από τον ως άνω φορέα ενώ τα ζητήματα ασφάλειας θα ελέγχονται από τις εντεταλμένες υπηρεσίες του ΥΠΕΝ.

Δίνοντας υλικό και… ώθηση στην αναστηλωτική τέχνη
Στον αναβαθμισμένο τα τελευταία χρόνια τομέα της αναστηλωτικής τέχνης, η ενεργοποίηση των ιστορικών λατομείων θα ήταν καταλυτική. Στην Ακρόπολη, έχουν πλέον αποκατασταθεί τα τρία μνημεία (Ερέχθειο, Προπύλαια, Ναός της Αθηνάς Νίκης) και το έργο συνεχίζεται στον Παρθενώνα αλλά και στα τείχη της Ακρόπολης. Ήδη υφίστανται πολλές περιπτώσεις μνημείων πέραν την Ακρόπολης (π.χ. Νέα Μονή Χίου, μνημεία στην Αρχαία Μεσσήνη, Θόλος στην Αρχαία Επίδαυρο, Αρχαίο Θέατρο Λάρισας κ.α.) όπου ζητείται η χρήση απολύτως εξειδικευμένου ως προς τα αισθητικά χαρακτηριστικά και τις φυσικο-μηχανικές ιδιότητες του μαρμάρου. Άλλωστε, όταν κατά τη διάρκεια των έργων συντήρησης ενός μνημείου είναι απαραίτητη η προσθήκη αρχιτεκτονικών μελών, αυτά θα πρέπει να προέρχονται από τις ίδιες ή παρόμοιες κατά το δυνατόν πηγές, ώστε να μην αλλοιωθεί η ταυτότητα του μνημείου, σύμφωνα με την ισχύουσα εθνική νομοθεσία, αλλά και τις γενικές κατευθύνσεις διεθνών οργανισμών και συμβάσεων (ICOMOS, UNESCO, ICCROM, Ντοκουμέντο για την αυθεντικότητα).
Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποδεικνύουν -εν τοις πράγμασι- πόσο χρήσιμη είναι μια τέτοια επιλογή.

Η περίπτωση του αρχαιολογικού χώρου της Αμφίπολης Σερρών είναι ενδεικτική, καθώς ο εξωτερικός περίβολος είναι κατασκευασμένος από λευκό μάρμαρο Θάσου, για το οποίο όπως εξηγήθηκε υπάρχει διαθεσιμότητα υλικού. Όμως δεν υφίσταται πάντα η δυνατότητα αυτή μη επιτρέποντας στις αρχαιολογικές υπηρεσίες να δρομολογήσουν ορθολογικά αλλά και επιλεκτικά την προμήθεια πρώτης ύλης για την αναστήλωση των μνημείων.

Το παράδειγμα της αναστήλωσης του ιστορικού πετρογεφυριού της Πλάκας στον ποταμό Άραχθο (Τζουμέρκα), που είχε καταρρεύσει από τη μανία της φύσης το 2015 και ξαναχτίστηκε από πέτρα με παρόμοια μορφολογία, σκληρότητα, αντοχή και λοιπά χαρακτηριστικά (θολίτες) και μέσα σε λογικά χρονικά πλαίσια (2020), έρχεται να επιβεβαιώσει την ορθότητα του συλλογισμού. Η όλη προσπάθεια κατέστη δυνατή, πέραν των λοιπών τεχνικών δυσκολιών του εγχειρήματος, έπειτα από την προσαρμογή του θεσμικού πλαισίου Ν.4512/2018, ώστε να είναι δυνατή η κατ’εξαίρεσιν αδειοδότηση της εξόρυξης για τον σκοπό αυτό.
Επίσης, η αναστήλωση μνημείων στην Αρχαία Μεσσήνη αλλά και στην Νέα Μονή Χίου, όπου χρησιμοποιήθηκε το ερυθρό μάρμαρο Μάνης, του οποίου η προμήθεια έγινε μάλλον από συγκυρία τυχαίων γεγονότων και προφανώς από ιδιώτη εξορύκτη.

Ακόμη, η χρήση μαρμάρου στα έργα συντήρησης και ανάδειξης του Θόλου στο Ιερό του Ασκληπιού Επιδαύρου, για την οποία έχουν αναγκαστικά επιλεγεί, ελλείψει της δυνατότητας χρήσης εγγυτέρων και συμβατότερων μαρμάρων, λευκά μάρμαρα από τη Νάξο και μαύρα από την περιοχή της Εδέσσης. Και αρκετά άλλα παραδείγματα που είτε υφίστανται είτε θα προκύψουν στο μέλλον. Πλέον πρόσφατο, εντός του 2021, το έργο κατασκευής 240 νέων εδωλίων στο Α΄ Αρχαίο Θέατρο Λάρισας, όπου προκρίθηκε η χρήση μαρμάρου από την Κοζάνη, καθώς εκτιμήθηκε πως αυτό έχει τα ίδια χαρακτηριστικά με το λευκό μάρμαρο από το αρχαίο λατομείο στο Καστρί Αγιάς, με τη χρήση του οποίου κατασκευάστηκε το μνημείο.

Ο οικονομικός, κοινωνικός και πολιτισμικός αντίκτυπος
Η αξιοποίηση των σε αφθονία ιστορικών μαρμάρων του τόπου μας θα πρέπει να επαναδρομολογηθεί. Όχι με σκοπό την μαξιμαλιστική ανάπτυξη-μεγέθυνση αλλά την ποιοτική και ήπια ανάπτυξη με βασικό μοχλό τη διατήρηση της βιωσιμότητας του πόρου αλλά και της φυσιογνωμίας και ακεραιότητας του τόπου. Γενικά, η γεωμορφολογία αλλά και η κοιτασματολογία των Ελληνικών μαρμάρων δεν επιτρέπουν τη διαμόρφωση μεγάλων διαστάσεων εμπορικών λατομείων, αλλά σχετικά μικρών γεωμετριών με παραγωγικό δυναμικό που μπορεί να ενταχθεί στην βιώσιμη ανάπτυξη της περιοχής. Δίπλα στην παραγωγή θα διαμορφώνεται και ένα υπαίθριο μουσείο της λατομικής δραστηριότητας και των προϊόντων αυτής, παρακαταθήκη της εξορυκτικής τεχνικής και της λιθοτεχνίας. Με τον τρόπο αυτό, πέραν των λοιπών οικονομικών και κοινωνικών ωφελημάτων, θα επιτραπεί η συνέχιση της ιστορικής εικόνας της κάθε μαρμαροφόρου περιοχής που διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο στην γλυπτική και την μαρμαρική τέχνη γενικότερα.

Η εικόνα των ρομποτικών μηχανών CNC που αξιοποιώντας κατάλληλο λογισμικό σχεδίασης (CAD) «φιλοτεχνούν» ξανά τη Νίκη της Σαμοθράκης νομίζουμε ότι είναι χαρακτηριστικές για το ποιά είναι η ρεαλιστική κατεύθυνση των πραγμάτων στο άμεσο μέλλον, δίνοντας μια ιδέα, μια προεπισκόπηση του μέλλοντος! Αρκεί η χρήση της τεχνολογίας να είναι αρωγός και όχι αναστολέας της πραγματικής καλλιτεχνικής έμπνευσης και δημιουργίας που παραμένει μοναδική, όσα αντίγραφα κι αν παραχθούν.
Δεν βρέθηκε ακόμη “replica” για τη δημιουργικότητα και τη γνησιότητα στην τέχνη, όπως άλλωστε δεν βρέθηκε ακόμη γονίδιο και για την ανθρώπινη ψυχή!

*Ο Δρ Πέτρος Τζεφέρης είναι Γενικός Διευθυντής του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας

Αλέξανδρος Κωστόπουλος: Εξόρυξη μαρμάρου, ο δρόμος για τη βιωσιμότητα και την υπεύθυνη λειτoυργία

Το μάρμαρο αποτελεί φυσική πρώτη ύλη της οποίας η ανθεκτικότητα και η διαχρονική διάρκεια το καθιστά ένα από τα πιο ανθεκτικά και «βιώσιμα» υλικά σε βάθος χρόνου. Η κατασκευή και η διακόσμηση κτιρίων στην Ελλάδα δεν αποτελεί μόνο βασικό χαρακτηριστικό στοιχείο της πολιτιστικής και αρχιτεκτονικής ταυτότητας και παράδοσης από την αρχαία Ελλάδα έως σήμερα, αλλά καθιστά το συγκεκριμένο υλικό την πρώτη επιλογή στη διακόσμηση παγκοσμίως πλέον. Ο κλάδος είναι από τους ισχυρότερους της ελληνικής οικονομίας με έντονη εξαγωγική δραστηριότητα.

Ωστόσο, ως διαδικασία εξόρυξης και επεξεργασίας του υλικού χαρακτηρίζεται ως μία ιδιαίτερα ενεργοβόρα δραστηριότητα που απαιτεί ικανές ποσότητες ηλεκτρικής και θερμικής ενέργειας, ενώ παράλληλα η εξόρυξη των μαρμάρινων λίθων από τις πλαγιές των βουνών περιλαμβάνει αναγκαστικά τη χρήση αξιοσημείωτης ποσότητας εκρηκτικών υλικών, αλλά και χειρωνακτικές μεθόδους εργασίας με αυξημένη αρνητική επίδραση τόσο στην υγεία όσο και στην ασφάλεια των εργαζομένων στον συγκεκριμένο κλάδο. Αντίστοιχα, η χρήση εκρηκτικών υλών, αλλά και η αναγκαστική αποψίλωση και αλλοίωση του φυσικού περιβάλλοντος, όπου πραγματοποιείται η εξόρυξη του μαρμάρου έχει αρνητική επίδραση στην πανίδα και στη χλωρίδα της συγκεκριμένης περιοχής, με αποτέλεσμα, εάν δεν ληφθούν τα πλέον κατάλληλα μέτρα, τόσο κατά τον σχεδιασμό της εξόρυξης όσο και κατά την επεξεργασία και αποκατάσταση του περιβάλλοντος χώρου, τότε η επίδραση που επέρχεται από τη συγκεκριμένη δραστηριότητα μπορεί να είναι ιδιαίτερη καταστροφική και για τους άλλους φυσικούς πόρους που διαθέτει η συγκεκριμένη περιοχή.

Για τους λόγους αυτούς, εξετάζοντας τις διαστάσεις της βιωσιμότητας του συγκεκριμένου κλάδου δραστηριότητας, καταγράφουμε συγκεκριμένα θέματα που είναι ουσιώδη για τη βιωσιμότητα τόσο του κλάδου όσο και των συμμετόχων του, προκειμένου να είναι εφικτό ένα ισοζύγιο που να εξισορροπεί τον αρνητικό αντίκτυπο που προκαλείται από τη συγκεκριμένη δραστηριότητα στον άνθρωπο και στο περιβάλλον, με τον θετικό αντίκτυπο που προκαλείται από τη συγκεκριμένη δραστηριότητα επίσης στον άνθρωπο, στην κοινωνία και στο περιβάλλον.
Η λογική αυτή ακολουθείται από την Ευρωπαϊκή Ταξινομία και το νέο κανονιστικό πλαίσιο της Ε.Ε. που συνδέει πλέον κάθε κλάδο οικονομικής δραστηριότητας με τη συγκεκριμένη και ουσιαστική επίδραση που ο συγκεκριμένος κλάδος έχει ως αντίκτυπο (αποτέλεσμα) στο τρίπτυχο: οικονομία, κοινωνία, περιβάλλον.

Η μέτρηση του συνολικού αντικτύπου σε κλαδικό επίπεδο βοηθά τις επιχειρήσεις του κλάδου να αναγνωρίσουν και να κατανοήσουν τα ουσιώδη θέματα που οφείλουν να μετρήσουν σε σχέση με την επίδρασή τους και να αναλάβουν πρωτοβουλίες με νέες επενδύσεις. Οι οποίες θα έχουν στόχο να μειώσουν τον αρνητικό αντίκτυπο σε θέματα όπως στην περίπτωση της εξόρυξης μαρμάρου, που αφορούν την προστασία της υγείας και ασφάλειας τόσο των εργαζομένων όσο και του φυσικού περιβάλλοντος, και ειδικά την προστασία της βιοποικιλότητας, τη μείωση των απορρίψεων και των καταλοίπων της εξόρυξης, την αποκατάσταση του περιβάλλοντος και την απόδοση ωφέλειας στην τοπική κοινωνία, την αντιμετώπιση του προβλήματος διαφθοράς με στόχο την ενίσχυση της διαφάνειας.

Ο οικονομικός και κοινωνικός αντίκτυπος της εξόρυξης ορυκτών πόρων συνολικά είναι κυρίαρχος σήμερα στις οικονομίες 81 χωρών που αντιπροσωπεύουν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου ΑΕΠ, το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού και σχεδόν το 70% όσων ζουν σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Η μετάβαση σε μία νέα εποχή, χωρίς την εξάρτηση από τη χρήση του άνθρακα, έχει ένα σημαντικό κόστος για το σύνολο των οικονομιών και των επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται εντός αλλά και εκτός της Ε.Ε., δεδομένου ότι αντίστοιχα με την Ευρωπαϊκή Ταξινομία συστήματα διαχείρισης της βιωσιμότητας και των επενδύσεων αναπτύσσουν και άλλες χώρες.

Η αύξηση του κόστους παραγωγής και επεξεργασίας στις ανεπτυγμένες χώρες λόγω του αυστηρότερου κανονιστικού πλαισίου σε σύγκριση με τις αναπτυσσόμενες χώρες δημιουργεί τάσεις μείωσης της παραγωγής στην Ελλάδα και στην Ε.Ε. και αύξηση του ανταγωνισμού με τρίτες χώρες. Η μέχρι πρόσφατα αίσθηση της αφθονίας των πρώτων υλών και η αλόγιστη χρήση τους έχει οδηγήσει σήμερα στην ανάδειξη των προτεραιοτήτων που ο κάθε κλάδος αλλά και η κάθε επιχείρηση καλείται να επαναπροσδιορίσει προκειμένου το επιχειρηματικό μοντέλο να ενσωματώνει παραμέτρους βιωσιμότητας για το παρόν και το μέλλον.
Είναι σαφές ότι οι επαναλαμβανόμενες κρίσεις, χρηματοπιστωτική, πανδημική, κλιματική, ενεργειακή και επισιτιστική, όπως διαδέχονται η μία την άλλη, καθιστούν τον όρο βιωσιμότητα «πρωταγωνιστή» στην στρατηγική των επιχειρήσεων. Καμία επιχείρηση δεν θα μπορεί να θεωρηθεί ότι είναι ικανή να παράγει οικονομική αξία για τους μετόχους της αν δεν είναι βιώσιμη.

Τα κριτήρια που εξετάζουν τη βιωσιμότητα για κάθε κλάδο, οικονομική δραστηριότητα και νομικό πρόσωπο είναι ήδη αντικείμενο επεξεργασίας της Ε.Ε., η οποία έχει εισηγηθεί στο Κοινοβούλιο το νέο κανονιστικό πλαίσιο για τηνβιώσιμη χρηματοδότηση και την υποχρεωτική δημοσιοποίηση των πληροφοριών που αφορούν τη βιωσιμότητα των επιχειρήσεων και των συμμετόχων τους σε ετήσια βάση μαζί και σε συνάρτηση με τα οικονομικά της αποτελέσματα.
Σύμφωνα με το νέο πλαίσιο, οι επιχειρήσεις ουσιαστικά καλούνται να αποδείξουν ότι μπορούν να δημιουργούν αξία με τη λιγότερη δυνατή αρνητική επίδραση στο περιβάλλον που παρέχει τους αναγκαίους φυσικούς πόρους και τις πρώτες ύλες για την παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών και στον άνθρωπο για τον οποίο ο κάθε κλάδος και η κάθε δραστηριότητα καλείται να υποστηρίξει τις ανάγκες επιβίωσης, ποιοτικής διαβίωσης, και εξέλιξης.

Από το 2015, όταν ο ΟΗΕ συμπληρώνοντας τη Συμφωνία της Συνθήκης στο Παρίσι για το Κλίμα, παρουσίασε την Ατζέντα 2030 που περιλαμβάνει τις βασικές κατευθύνσεις σχετικά με το πού πρέπει να επενδύσουμε για να ελπίζουμε ότι ο κόσμος μας θα είναι βιώσιμος, έθεσε συγκεκριμένες προτεραιότητες μέσα από τους 17 Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης. Στόχους που προσυπέγραψαν 193 χώρες μέλη του, όπως και η χώρα μας, αλλά και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως ανεξάρτητη οντότητα. Έχοντας ήδη διανύσει το μισό της απόστασης μέχρι το 2030, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή κινείται ήδη προς την κατεύθυνση της κανονιστικής ρύθμισης αρκετών παραμέτρων της διαχείρισης της υπεύθυνης επιχειρηματικότητας με στόχο τη δημιουργία ενός πιο διάφανου επιχειρηματικού περιβάλλοντος.

Η εφαρμογή της Ευρωπαϊκής Ταξινομίας για βιώσιμες δραστηριότητες υποχρεώνει -από το 2022, με έτος αναφοράς το οικονομικό έτος 2021- τις επιχειρήσεις του κλάδου εξόρυξης ορυκτών όπως και όλες τις άλλες επιχειρήσεις σε μία νέα πιο συστηματική και ουσιαστική σύνδεση των χρηματο-οικονομικών με τα μη χρηματο-οικονομικά δεδομένα, δηλαδή τα δεδομένα που αφορούν τη βιωσιμότητα. Εκτός από την Ταξινομία για την κλιματική κρίση, ιδιαίτερα σημαντική για τις εταιρείες που δραστηριοποιούνται στον κλάδο εξόρυξης μαρμάρου είναι η Ταξινομία για τη βιοποικιλότητα και την κυκλική οικονομία που αναμένεται να υιοθετηθεί εντός του 2022 και η κοινωνική Ταξινομία που προβλέπει τη συμμόρφωση με τα διεθνή πρότυπα και ειδικότερα τις Οδηγίες του ΟΟΣΑ για την Υπεύθυνη Επιχειρηματική Δεοντολογία (ελεύθερη απόδοση «OECD Guidelines for Responsible Business Conduct») και τις Οδηγίες του OHE για τις Επιχειρήσεις και τα Ανθρώπινα Δικαιώματα (UN Guiding Principles for Business and Human Rights).

Νέα νομοθεσία στην Ε.Ε. για υπεύθυνη χρηματοδότηση επενδύσεων
Η νέα νομοθεσία που εισηγείται η Ε.Ε. αφενός για τη χρηματοδότηση των επενδύσεων με έμφαση στη βιωσιμότητα και την υπεύθυνη διαχείριση των μελλοντικών κινδύνων που προκαλούνται από την κλιματική κρίση, αλλά και από τη συνεχή αύξηση των ανισοτήτων, εντάσσει ήδη συγκεκριμένες επιχειρηματικές δραστηριότητες μεταξύ των οποίων και εκείνες του κλάδου των κατασκευών μέσω του συστήματος της Ταξινομίας για την κλιματική κρίση και στις προτεραιότητές της για την προσαρμογή στα νέα δεδομένα της βιώσιμης χρηματοδότησης.

Στα παραπάνω, αναμένεται να προστεθεί εντός του πρώτου εξαμήνου του 2022 η ανανεωμένη Ευρωπαϊκή Οδηγία για την υποχρεωτική δημοσιοποίηση εκθέσεων βιωσιμότητας από πλευράς των επιχειρήσεων που απασχολούν περισσότερα από 250 άτομα προσωπικό ή είναι εισηγμένες στο Χρηματιστήριο, αρκετές εκ των οποίων δραστηριοποιούνται στον κλάδο των κατασκευών, με στόχο να παρουσιάσουν στους επενδυτές, αλλά και στους άλλους συμ-μετόχους τους, αφενός τις δεσμεύσεις που έχουν αναλάβει για να αντιμετωπίσουν την κλιματική αλλαγή, αφετέρου τους στόχους και τις επενδύσεις που θα υλοποιήσουν με σκοπό να μεταμορφώσουν και να εξελίξουν το επιχειρηματικό τους μοντέλο συνολικά προς μία περισσότερο βιώσιμη στρατηγική προσέγγιση.

Για τις επιχειρήσεις του κλάδου εξόρυξης είναι εξίσου σημαντικό το θέμα της διαχείρισης της εφοδιαστικής αλυσίδας. Το 2022 οδηγεί σε μια επίσης νέα Ευρωπαϊκή Οδηγία που αφορά την άσκηση δέουσας επιμέλειας στη διαχείριση των εφοδιαστικών αλυσίδων με υπόχρεες τις επιχειρήσεις με πάνω από 250 εργαζόμενους, καθώς και τις εισηγμένες στο Χρηματιστήριο, οι οποίες θα πρέπει εκτός της δημοσιοποίησης των δικών τους αποτελεσμάτων βιωσιμότητας να συμπεριλαμβάνουν και βασικές πληροφορίες για το επίπεδο ωριμότητας της εφοδιαστικής τους αλυσίδας σε βασικά θέματα βιωσιμότητας όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, οι εργασιακές συνθήκες και η διαχείριση της διαφορετικότητας, η περιβαλλοντική προστασία, η επιχειρηματική ηθική κ.ά.

Οι απαιτήσεις αυτές αναμένεται να ενισχυθούν και με τη δημοσιοποίηση νέας Ευρωπαϊκής Οδηγίας σχετικά με τη Βιώσιμη Εταιρική Διακυβέρνηση, όπου προτεραιότητά της είναι να συνδεθούν οι ευθύνες των μελών των διοικητικών συμβουλίων των εταιρειών με τη διαχείριση των κριτηρίων Περιβαλλοντικών, Κοινωνικών και Διακυβέρνησης (ESG – Environment, Social, Governance), τα οποία ήδη ενσωματώνονται στη βιώσιμη χρηματοδότηση, ενώ αποτελούν και προτεραιότητα των ευρωπαϊκών επιδοτούμενων προγραμμάτων. Συνθετικά, η κοινωνική ταξινομία, η οποία έρχεται να εφαρμοστεί σε σχέση με τα θέματα κοινωνικού αντίκτυπου της επιχείρησης αναμένεται να λαμβάνει υπόψη και την απόφαση για την εισαγωγή υποχρεωτικής εφαρμογής της δέουσας επιμέλειας για τη βιωσιμότητα και κυρίως για την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του περιβάλλοντος στην εφοδιαστική αλυσίδα προεκτείνοντας την εφαρμογή του ευρωπαϊκού κανονιστικού πλαισίου και στη διεθνή αγορά, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για τις επιχειρήσεις εξαγωγικού χαρακτήρα.

Στα νέα αυτά δεδομένα, πέραν των εισηγμένων εταιρειών, ο κίνδυνος αποκλεισμού των ΜμΕ, αλλά και των επιχειρήσεων που δεν θα αντιληφθούν ότι οφείλουν να προσαρμοστούν έγκαιρα στα νέα ιδιαίτερα απαιτητικά δεδομένα του επιχειρηματικού μοντέλου της βιώσιμης ανάπτυξης, είναι ορατός.

Το νέο επιχειρηματικό περιβάλλον και η ωριμότητα των κλάδων
Το νέο επιχειρηματικό περιβάλλον βρίσκεται σήμερα σε μετάβαση προς υιοθέτηση περισσότερο βιώσιμων επιχειρηματικών μοντέλων, προς ενίσχυση της λογοδοσίας και της διαφάνειας. Όμως έχουμε ακόμη αρκετό δρόμο να διανύσουμε όπως προκύπτει και από την πρώτη μελέτη του Ευρωπαϊκού Βαρόμετρου, που αναπτύχθηκε από το Ευρωπαϊκό Δίκτυο CSR Europe, σε συνεργασία με τον οίκο αξιολόγησης Moody’s και τη θυγατρική του εταιρεία Vigeo-Eiris, η οποία εξειδικεύεται στην αξιολόγηση των εταιρειών που είναι εισηγμένες στο Euronext για τη σύνθεση και αποτίμηση των αντίστοιχων δεικτών Βιωσιμότητας και Υπευθυνότητας.

Με δεδομένο το πρώτο συμπέρασμα, που είναι ότι οι περισσότεροι κλάδοι ακόμη υστερούν στην υιοθέτηση συγκεκριμένων προτεραιοτήτων και θεμάτων ως ουσιωδών για τη βιωσιμότητα του κλάδου στη διαδικασία μετάβασης και ειδικότερα για τη συνεισφορά του στην επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης 2030, το CSR HELLAS, ως Εθνικός εταίρος του CSR Europe αναλαμβάνει μία ιδιαίτερα καινοτόμο πρωτοβουλία ανάδειξης της πρωτοπορίας ενσωμάτωσης της βιωσιμότητας που πολλά από τα μέλη του μπορούν να επιδείξουν, παράλληλα με ενίσχυση του επιπέδου ωριμότητας στην ενσωμάτωση της βιωσιμότητας στη στρατηγική που τίθεται ως ζητούμενο για πλήθος μεγάλων εταιρειών συμπεριλαμβανομένων και των εφοδιαστικών τους αλυσίδων.

Το Ελληνικό Σύμφωνο Βιώσιμης Επιχειρηματικότητας είναι ανοιχτό για συμμετοχή σε όλες τις ελληνικές επιχειρήσεις και επιδιώκει:
α. να αναδείξει τις καλές πρακτικές των πρωτοπόρων επιχειρήσεων-μελών του CSR HELLAS, στην ενσωμάτωση της βιωσιμότητας στο επιχειρηματικό τους μοντέλο,
β. να βελτιώσει το επίπεδο ωριμότητας των επιχειρηματικών φορέων και κλαδικών ενώσεων στην υποστήριξη των μελών τους σε θέματα βιωσιμότητας,
γ. να υποστηρίξει τις επιχειρήσεις-μέλη των επιχειρηματικών φορέων & κλαδικών ενώσεων στην ενίσχυση του επιπέδου ωριμότητάς τους,
δ. να ενισχύσει την ετοιμότητα των εφοδιαστικών αλυσίδων (ΜμΕ) στην υιοθέτηση πρακτικών βιωσιμότητας στη στρατηγική και λειτουργία τους,
ε. να συμβάλει στις πολιτικές πρωτοβουλίες των θεσμικών φορέων σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για ένα περισσότερο βιώσιμο επιχειρηματικό περιβάλλον.
Περισσότερες πληροφορίες οι ενδιαφερόμενες επιχειρήσεις μπορούν να αντλήσουν από την ιστοσελίδα του CSR HELLAS (www.csrhellas.org)

Η σημασία του storytelling στο design ενός ξενοδοχείου

Νέες προκλήσεις για την αρχιτεκτονική και το interior design Οι ιδρυτές του Destsetters εξηγούν πώς ο Storytelling Σχεδιασμός «ξεκλειδώνει» τη δημιουργικότητα του αρχιτέκτονα. Αν επιχειρούσαμε να καταγράψουμε τις σημαντικότερες ξενοδοχειακές τάσεις που ισχύουν το 2022, οι οποίες αποτελούν και τη νέα πραγματικότητα για τον κλάδο, αυτές θα ήταν σίγουρα η ενίσχυση μιας πιο ευσυνείδητης επιχειρηματικότητας που ακολουθεί περισσότερο αειφόρες και τεχνολογικά καινοτόμες λύσεις, αλλά και η αναζήτηση νέων και αυθεντικών εμπειριών από τους ταξιδιώτες κατά τη διάρκεια της διαμονής τους σε ένα κατάλυμα.

Καθώς ένα ξενοδοχείο αποτελεί σημείο αναφοράς της ταξιδιωτικής εμπειρίας, η απαίτηση για προσδιορισμό ενός στρατηγικά προδιαγεγραμμένου concept με ξεκάθαρο αφήγημα (narrative) που θα οδηγήσει σε μια storytelling εμπειρία διαμονής, γίνεται ολοένα και πιο έντονη – έως και απαραίτητη – για την επιχειρηματική του επιτυχία. Από τι καθορίζεται, όμως, η «ιστορία» ενός ξενοδοχείου και πώς αυτή επηρεάζει τη διαδικασία σχεδιασμού και ανάπτυξής του;

Η σημασία της στρατηγικής στον καθορισμό της «ιστορίας» ενός ξενοδοχείου
Ας ξεκινήσουμε με μια αναδρομή στη συνήθη διαδικασία σχεδιασμού ενός ξενοδοχείου. Αρχικά, ο επενδυτής συγκεντρώνει τα βασικά στοιχεία του οικοπέδου ή του υφιστάμενου κτιρίου, τα δεδομένα που προκύπτουν από το χρηματοδοτικό πρόγραμμα (εάν υπάρχει) και, σε κάποιες περιπτώσεις, μια αρχική ιδέα της γενικής κατεύθυνσης του νέου καταλύματος, και απευθύνεται κατευθείαν στον αρχιτέκτονα ζητώντας του να σχεδιάσει το νέο προϊόν, έχοντας συνήθως ως βασική προϋπόθεση την επίτευξη της μεγαλύτερης δυνατής δυναμικότητας σε αριθμό δωματίων.

Τα δεδομένα αυτά, όμως, δεν είναι πλέον επαρκή για να στηρίξουν την υλοποίηση ενός ξενοδοχειακού έργου, με αποτέλεσμα ο αρχιτέκτονας να οδηγείται τις περισσότερες φορές σε ένα εντυπωσιακό μεν αποτέλεσμα, με ισχυρό design concept, στο οποίο, όμως, δεν είναι απαραίτητα σαφές το αφήγημα του καταλύματος και η κατεύθυνση της εμπειρίας που προσφέρει, αφού δεν έχουν καθοριστεί εκ των προτέρων τα βασικά εμπορικά του χαρακτηριστικά. Το γεγονός αυτό είναι πολύ λογικό, καθώς στις περισσότερες των περιπτώσεων απουσιάζει το απαραίτητο brief της επένδυσης που θα έπρεπε να παραδίδεται στην αρχιτεκτονική ομάδα πριν αρχίσει τις οποιεσδήποτε μελέτες ή εργασίες.

Το brief αυτό, που αποτελείται από μια λεπτομερή ταξιδιωτική έρευνα για τα στοχευμένα κοινά και τα traveler personas, τον επιλεγμένο ανταγωνισμό, αλλά και τα δεδομένα της υπάρχουσας ζήτησης και των μελλοντικών τάσεων, δίνει τα απαραίτητα στοιχεία που θα προσδιορίσουν τα επιθυμητά χαρακτηριστικά του νέου καταλύματος, όπως για παράδειγμα τη διαβάθμιση των τύπων δωματίων, τη λογική των κοινόχρηστων εγκαταστάσεων (facilities), την κεντρική ιδέα της ιστορίας και του αφηγήματος, που θα καθορίσει σε μεγάλο βαθμό την ατμόσφαιρα του καταλύματος, αλλά και ένα μεγάλο μέρος της εμπειρίας, έτσι ώστε να διαμορφωθεί ένα ελκυστικό κατάλυμα ως προς το ταξιδιωτικό κοινό που επιθυμούμε να προσεγγίσουμε.

Η «μετάφραση» του Ξενοδοχειακού Concept σε Storytelling Σχεδιασμό
Συνοψίζοντας όλη την παραπάνω διαδικασία στον όρο “Ξενοδοχειακό Concept”, ο Storytelling Σχεδιασμός ξεκινάει να αποκτά υπόσταση αφού όλες οι εμπλεκόμενες ομάδες (τόσο η αρχιτεκτονική ομάδα όσο και οι εμπλεκόμενοι interior, landscape και lighting designers) καλούνται να σχεδιάσουν ένα ολοκληρωμένο brand που απευθύνεται σε συγκεκριμένα κοινά και να αφηγηθούν τη μοναδική του ιστορία μέσω του σχεδιασμού των χώρων αλλά και του καθορισμού της συνολικής του ατμόσφαιρας. Αν και, εκ πρώτης όψεως, μπορεί να φαίνεται ότι το καθορισμένο ξενοδοχειακό concept που απαιτεί έναν Storytelling Σχεδιασμό θα μπορούσε να «περιορίσει» το αρχιτεκτονικό έργο, αλλά και τη δημιουργικότητα του ίδιου του αρχιτέκτονα, στην πραγματικότητα συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο. Μέσω του Storytelling ουσιαστικά απαντώνται τα περισσότερα τεχνικά ερωτήματα σε σχέση με τις ανάγκες των ταξιδιωτικών κοινών που στοχεύει η επιχείρηση και παραδίδεται στον αρχιτέκτονα τόσο η μοναδική κεντρική ιδέα της διαμονής στο κατάλυμα όσο και το hotel brand DNA –οι βάσεις, δηλαδή, πάνω στις οποίες πρέπει να στηριχθεί προκειμένου να αναπτύξει τον ιδιαίτερο χαρακτήρα του καταλύματος, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο τη μοναδικότητα του έργου.

H μεγαλύτερη πρόκληση εδώ έγκειται στον πρωταρχικό σχεδιασμό, όχι σε όρους αισθητικής και υλικότητας, αλλά κυρίως ως προς τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης ατμόσφαιρας και της προδιαγραφής ενός συνόλου μοναδικών εμπειριών που θα ζήσει ο ταξιδιώτης ήδη από τη στιγμή του check-in. Με απλά λόγια, αν και το έργο γίνεται πιο απαιτητικό σε επίπεδο απόδοσης της συγκεκριμένης ιδέας που φέρει μαζί του το Concept, ο σχεδιασμός διευκολύνεται σημαντικά, αφού ο αρχιτέκτονας έχει στα χέρια του όλα τα απαραίτητα δεδομένα για να κατανοήσει τη συνολική στρατηγική κατεύθυνση αλλά και πλήρη εικόνα για όλα τα σημεία με τα οποία η επιθυμητή εμπειρία συνδέεται με τον σχεδιασμό του καταλύματος.

Η σημασία του Storytelling Σχεδιασμού στην εμπειρία του ταξιδιώτη
Έχοντας ένα κατάλυμα σχεδιασμένο σύμφωνα με την «ιστορία» που θέλει να αφηγηθεί, αλλά και το ιδιαίτερο concept διαμονής που θέλει να προσφέρει, η μοναδική του ατμόσφαιρα οδηγεί σε μια βιωματική εμπειρία η οποία αποτυπώνεται στη μνήμη των ταξιδιωτών αλλά και στις κριτικές των επισκεπτών, χτίζοντας τον «μύθο» του νέου καταλύματος. Αυτή είναι ακριβώς και η σημασία του όρου «Storytelling Design», το οποίο δεν σχεδιάζει απλώς χώρους και αντικείμενα αλλά εμπειρίες και αναμνήσεις.

Επιστρέφοντας, λοιπόν, στην αρχική διατύπωση περί ταξιδιών εμπειρίας, τα βασικά κριτήρια επιλογής ενός καταλύματος, πέραν της τοποθεσίας, της τιμής και του design, είναι πλέον η μοναδικότητα και οι προσφερόμενες εμπειρίες, που αποτελούν και καθοριστικά στοιχεία για τη λήψη της τελικής απόφασης από τον ταξιδιώτη. Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται ακόμα περισσότερο η σημασία του Storytelling Σχεδιασμού, αφού είναι αυτός που θα αποτυπωθεί φωτογραφικά και θα επικοινωνήσει τη μοναδική ταυτότητα του καταλύματος στα κανάλια πωλήσεων, κάνοντάς το να ξεχωρίζει από τον ανταγωνισμό, εξασφαλίζοντας παράλληλα την εμπορική του επιτυχία. Απαντώντας, λοιπόν, στο ερώτημα της σημασίας του Storytelling Σχεδιασμού για τους ταξιδιώτες, θα λέγαμε ότι είναι αυτό το στοιχείο που τους βοηθάει, όχι μόνο να ονειρευτούν το ταξίδι τους, αλλά και να δημιουργήσουν μοναδικές αναμνήσεις.

Κλείνοντας
Με τα διεθνή ξενοδοχειακά brands να λανσάρουν ολοένα και περισσότερα conceptual ξενοδοχεία, όπως για παράδειγμα η Marriott με τη συλλογή Autograph Collection, είναι φανερό ότι ο Storytelling Σχεδιασμός θα αποτελέσει το κύριο χαρακτηριστικό του Ξενοδοχειακού Design, αφού η ανάγκη διαφοροποίησης είναι μεγαλύτερη από ποτέ. Ταυτόχρονα, καθώς ο ανταγωνισμός στα ξενοδοχεία αναμένεται να είναι μεγαλύτερος από ποτέ, οι επενδυτές καλούνται να διαμορφώνουν ολοκληρωμένες ομάδες με hotel concept makers, αρχιτέκτονες, interior designers, αλλά και ειδικούς σχεδιαστές, όπως μελετητές φωτισμού και τοπίου, αφού τα καταλύματα πρέπει να πληρούν υψηλά κριτήρια τόσο σε σχεδιαστικό επίπεδο, όσο και σε επίπεδο στρατηγικής και εμπορικής λογικής, προκειμένου να διασφαλίσουν μια βιώσιμη και επικερδή λειτουργία.

Ο Νίκος Σ. Μοράντης και ο Ζένιος Ζένιου είναι ιδρυτές του Destsetters και υπεύθυνοι στρατηγικής στα νέα Ξενοδοχειακά Concepts που προδιαγράφει η εταιρεία σε συνεργασία με νέους Επενδυτές αλλά και συνεργαζόμενα αρχιτεκτονικά γραφεία.

Η σημασία του Ψηφιακού Αρχείου Ελληνίδων Αρχιτεκτόνων 1923-1981

Το www.femarch.gr αποτελεί μια συστηματική, πολυεπίπεδη και πολυφωνική αποτύπωση. Εβδομήντα έξι Ελληνίδες αρχιτέκτονες απευθύνονται στο Τμήμα Αττικής του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών και (αυτο)βιογραφούνται με τη δύναμη και την αμεσότητα της προσωπικής μαρτυρίας.

Με πρωτοβουλία του Τμήματος Αττικής του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών (ΣΑΔΑΣ), συγκροτήθηκε και δημοσιοποιείται το «Ψηφιακό Αρχείο Ελληνίδων Αρχιτεκτόνων», αρχίζοντας από τις διπλωματούχους της περιόδου 1923-1981. Οι γυναίκες αρχιτέκτονες έχουν εργαστεί –και εργάζονται– σε όλους τους τομείς του επαγγέλματος: στον ιδιωτικό στίβο, στον δημόσιο και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα, στον ακαδημαϊκό χώρο και στο πεδίο της έρευνας. Εντούτοις, το έργο τους δεν έχει προβληθεί στον ίδιο βαθμό με τους άνδρες συναδέλφους τους.

Στο φως η συμβολή των γυναικών στην αρχιτεκτονική
Η επιλογή της χρονολογίας -1923- δεν είναι τυχαία, καθώς τότε αποφοίτησε η πρώτη Ελληνίδα αρχιτέκτων και πρώτη μηχανικός του ΕΜΠ. (Η Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου ιδρύθηκε το 1917). Από το 1923 έως το 1949, δηλαδή στη διάρκεια 26 χρόνων, αποφοίτησαν μόνο 26 γυναίκες αρχιτέκτονες. Αμέσως μετά, μέχρι και το 1960 έχουμε 52, μέχρι και το 1965 πάνω από 170, και μετά… έρχεται η έκρηξη, έτσι ώστε σήμερα οι γυναίκες να φτάνουν στο μισό του συνόλου.
Με το Ψηφιακό Αρχείο Ελληνίδων Αρχιτεκτόνων έρχεται στο φως η μέχρι σήμερα άγνωστη συμβολή των γυναικών συναδέλφων στον πολεοδομικό, αστικό και περιφερειακό σχεδιασμό, στα κοινωνικά προγράμματα ανοικοδόμησης και κοινωνικής κατοικίας, αλλά και αποκατάστασης των προσφύγων.

Επίσης στα σχολικά-εκπαιδευτικά κτίρια, στα κτίρια υγείας, πολιτισμού, τουρισμού, αθλητισμού και δημόσιας χρήσης, στην κατοικία, καθώς και σε κάθε είδους ειδικά κτίρια, στην αποτύπωση και προστασία των παραδοσιακών οικισμών και στην αποκατάσταση και επανάχρηση παραδοσιακών κτιρίων. Ταυτόχρονα αναδεικνύεται και η εντεινόμενη παρουσία τους στην επιστημονική έρευνα, τη διδασκαλία, την ιστοριογραφία και τη θεωρία της αρχιτεκτονικής. Τεκμηριώνεται, με άλλα λόγια, η συμβολή των γυναικών αρχιτεκτόνων στην αρχιτεκτονική ιστορία και διαμόρφωση του δομημένου περιβάλλοντος στη χώρα μας μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, όσο και στην παιδεία, στον εκσυγχρονισμό της αρχιτεκτονικής σκέψης και, τέλος, στη συμμετοχή τους στο ελεύθερο επάγγελμα, με συνήθως αφανή, αλλά καθοριστικό τρόπο.

Παρακαταθήκη για τη νέα γενιά
Στόχος του Αρχείου, λοιπόν, δεν είναι μόνο η καταγραφή του άγνωστου έργου των Ελληνίδων αρχιτεκτόνων, αλλά και η ανάδειξη της προσωπικότητάς τους, ο αγώνας τους να συνδυάσουν πολλαπλούς ρόλους ως σύζυγοι και μητέρες, ο υψηλού επιπέδου επαγγελματισμός τους και, σε αρκετές περιπτώσεις, η συμμετοχή τους στα κοινωνικά δρώμενα.
Η προσπάθεια αυτή δεν είναι αποκομμένη από την ανάγκη ενδυνάμωσης της γυναικείας παρουσίας σε όλα τα επίπεδα, αλλά και από διεθνείς προβληματισμούς και προσπάθειες όπως είναι ο πρόσφατα δημιουργημένος ιστότοπος Madame Architect (https://www.madamearchitect.org/) με συνεντεύξεις και έργα γυναικών, το φόρουμ διαλόγου https://parlour.org.au/, το ίδρυμα Αρχιτεκτονικής της Beverly Willis για την αλλαγή σχετικά με τις γυναίκες στη βιομηχανία του σχεδιασμού και των κατασκευών μέσα από την έρευνα και τη μόρφωση (https://bwaf.org/), αλλά και βιβλία όπως της ελληνικής καταγωγής Καναδής αρχιτέκτονος Despina Stratigakos με τίτλο Where Are the Women Architects? (2016), που εξετάζει τον ρόλο της γυναίκας στο επάγγελμα, κατά το παρελθόν, το παρόν και τη διαμορφούμενη δυναμική του μέλλοντος.
Όλα τα παραπάνω συνηγορούν στο ότι η επικέντρωση στις πρωτοπόρους και τις προκατόχους μας είναι το κλειδί, έτσι ώστε οι εισερχόμενες στο επάγγελμα νέες γυναίκες να μπορούν να δουν ότι έχουν ένα θεμέλιο και μια κληρονομιά πάνω στην οποία μπορούν να χτίσουν – και ότι μια σταδιοδρομία σε αυτόν τον τομέα ήταν και είναι δυνατή.
Οι περισσότερες από τις εβδομήντα έξι αρχιτέκτονες του Αρχείου αυτοβιογραφούνται, μιλούν για τα νεανικά και τα φοιτητικά τους χρόνια και όχι μόνο για την επαγγελματική τους διαδρομή. Στις περιπτώσεις που κάποιες δεν βρίσκονται εν ζωή, τα βιογραφικά κείμενα δόθηκαν από τις/τους απογόνους τους ενώ τα στοιχεία για το έργο τους συμπληρώθηκαν με αρχειακή έρευνα.

Μια πρωτοβουλία πολιτισμού
Το Αρχείο βρίσκεται υπό την αιγίδα του Υπουργείου Πολιτισμού και Αθλητισμού (ΥΠΠΟΑ), το οποίο και στήριξε τη δημιουργία του, κατόπιν υποβολής εκ μέρους του Τμήματος Αττικής σχετικής πρότασης, στα πλαίσια της «Πρόσκλησης εκδήλωσης ενδιαφέροντος για έργα και δράσεις ψηφιακού πολιτισμού 2020».
Προηγήθηκε η -για πρώτη φορά- ένταξη του Τμήματος Αττικής και του ΣΑΔΑΣ στο Μητρώο Πολιτιστικών Φορέων του ΥΠΠΟΑ.

Το Αρχείο συγκροτήθηκε χάρη και στην εθελοντική εργασία αρκετών μελών της επιστημονικής επιτροπής του Τμήματος Αττικής του ΣΑΔΑΣ. Η διαδικασία συγκρότησής του ξεκίνησε τον Μάιο του 2020 και συνεχίζεται. Πρόκειται, με άλλα λόγια, για μια δυναμική προσπάθεια που διαρκώς θα συμπληρώνεται και θα εμπλουτίζεται. Με νέα στοιχεία στις υπάρχουσες αναρτήσεις, με νέες βιογραφούμενες που δεν έχουν ακόμα περιληφθεί, εφόσον το επιθυμούν, καθώς και με τη συμπερίληψη γυναικών αρχιτεκτόνων των νεότερων γενιών.

Στις παραμονές ακριβώς των εκατό χρόνων από την ίδρυση του Συλλόγου Αρχιτεκτόνων Διπλωματούχων Ανωτάτων Σχολών, το Τμήμα Αττικής του ΣΑΔΑΣ παραδίδει στους ερευνητές, στην αρχιτεκτονική κοινότητα, και γενικά στην κοινωνία ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα του βίου και του έργου των Ελληνίδων αρχιτεκτόνων.
Φόρο τιμής στις παλιές, φως στο έργο τους και εφαλτήριο για τις επόμενες που –σε πείσμα των καιρών– όλο και περισσότερες πυκνώνουν τις γραμμές της Αρχιτεκτονικής.

*Η κυρία Τζούλια Τσαλίκη είναι Πρόεδρος του Δ.Σ. του Τμήματος Αττικής του ΣΑΔΑΣ-ΠΕΑ

 

Το αλουμίνιο ως «γέφυρα» αισθητικότητας και βιωσιμότητας

Οι λόγοι που έχουν καθιερώσει το αλουμίνιο ως ένα από τα πιο βασικά υλικά στην αρχιτεκτονική και ευρύτερα στον κλάδο των κατασκευών και οι εφαρμογές του στα σύγχρονα κτίρια.
Το αλουμίνιο είναι ένα από τα πιο δημοφιλή και διαδεδομένα υλικά στον κλάδο της αρχιτεκτονικής, καθώς ξεχωρίζει για την ευελιξία και την αντοχή του. Τα τελευταία περίπου εκατό χρόνια, εξαιτίας των σπουδαίων φυσικών ιδιοτήτων του, έχει καθιερωθεί ως ένα από τα πλέον σημαντικά οικοδομικά υλικά της βιομηχανίας κατασκευών. Το αλουμίνιο είναι το τρίτο πιο διαδεδομένο στοιχείο στον πλανήτη μετά το οξυγόνο και το πυρίτιο και αναμφίβολα το μέταλλο με τη μεγαλύτερη αφθονία. Η χρήση του στην αρχιτεκτονική και τις κατασκευές φαίνεται να έχει γίνει ακόμη πιο συχνή τα τελευταία χρόνια λόγω των κριτηρίων βιωσιμότητας των κτιρίων. Το αλουμίνιο, εκτός από το γεγονός ότι προσφέρει τεράστια ευελιξία στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό, είναι ένα υλικό που διακρίνεται για την ανακυκλωσιμότητα του, ενώ παράλληλα δεν οξειδώνεται, σε αντίθεση με τον χάλυβα. Με αφορμή τα παραπάνω προκύπτει το ακόλουθο ερώτημα: Ποιες είναι οι εφαρμογές του αλουμινίου στις σύγχρονες κατασκευές και ποιες τάσεις προβλέπονται για το μέλλον;

Αισθητική και βιωσιμότητα
Το αλουμίνιο δεν έχει μόνο φυσικές ιδιότητες που συμβάλλουν στην βιωσιμότητα των οικοδομημάτων. Στα χέρια των έμπειρων μηχανικών αποτελεί ένα από τα κυριότερα μέσα αρχιτεκτονικής έκφρασης προσδίδοντας υψηλή αισθητική και μοναδικό χαρακτήρα στο ύφος των κατασκευών. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο το γεγονός ότι η υλοποίηση πληθώρας εμβληματικών έργων έχει βασιστεί στο αλουμίνιο.
Για τον σημαντικό ρόλο που διαδραματίζει το αλουμίνιο στη σύγχρονη αρχιτεκτονική, μιλά ο Λουκάς Μπομπότης, Αρχιτέκτων Μηχανικός του γραφείου Bobotis + Bobotis Architects. Συγκεκριμένα δηλώνει: «Οι αξιόλογες ιδιότητες του αλουμινίου όπως το μικρό του βάρος, η ευπλαστότητα, η ανακυκλωσιμότητα του ως υλικό, η ανθεκτικότητα και η τιμή του, συνδυαστικά με το ότι υπάρχει σε αφθονία στον πλανήτη, το καθιστούν ένα από τα υλικά, το οποίο ενδείκνυται για εφαρμογές στην αρχιτεκτονική, όπως και σε άλλους κλάδους. Το γεγονός, ότι ως υλικό δεν παρουσιάζει προβλήματα οξείδωσης αντίστοιχα με εκείνα του χάλυβα, εξασφαλίζει εξαιρετικές συνθήκες βιωσιμότητας των κτιρίων, όπου αυτό εφαρμόζεται. Επιπλέον η μεγάλη γκάμα των εφαρμογών του σε αισθητικό επίπεδο, παρέχει πολλές δυνατότητες αισθητικής δημιουργίας».

Εστιάζοντας σε ζητήματα που αφορούν τον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό και τη βιωσιμότητα των κτιρίων, η Χρυσάνθη Μαυραγάνη, Αρχιτέκτων Μηχανικός της ΑΕΤΕΡ Αρχιτέκτονες, επισημαίνει πως «τα σύγχρονα συστήματα αλουμινίου αποτελούν σημαντικό εκφραστικό στοιχείο για τον αρχιτέκτονα. Υπερβαίνουν πιθανούς κατασκευαστικούς περιορισμούς υλοποίησης της αρχιτεκτονικής πρόθεσης σε σχέση με τις μορφές και τις διαστάσεις των ανοιγμάτων του κτιρίου, προσφέροντας σχεδιαστική ευελιξία. Παράλληλα, οι εξελισσόμενες τεχνολογικές δυνατότητες πολλαπλών λειτουργιών ανοίγματος, παραγωγής διατομών στήριξης υαλοπινάκων με ελάχιστο ορατό τμήμα και η αφθονία επιλογών υφής και χρωματισμών, διευρύνουν την λειτουργική και αισθητική δυναμική ενός κτιριακού έργου.

Η επίτευξη όλο και μικρότερων συντελεστών θερμοπερατότητας (Uw) στο πλαίσιο των υαλοστασίων, συμβάλλει στη βελτιωμένη θερμομονωτική ικανότητα του συνολικού κουφώματος και κατ’ επέκταση στην βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης του κτιριακού κελύφους, η οποία αποτελεί σημαντικό παράγοντα για την βιωσιμότητα του κτιρίου. Ταυτόχρονα, η μεγιστοποίηση του φυσικού φωτισμού των εσωτερικών χώρων και οι δυνατότητες που παρέχουν τα σύγχρονα συστήματα αλουμινίου για διευρυμένη ή ελεγχόμενη θέαση του περιβάλλοντος χώρου του κτίσματος, αλλά και η παροχή ηχομονωτικής προστασίας, προκαλούν θετικά ερεθίσματα στον χρήστη του κτιρίου και ενεργοποιούν ψυχο-φυσιολογικές διεργασίες, οι οποίες συνεισφέρουν τελικά στην ποιοτική διαβίωσή του εκεί».

Εφαρμογές σε εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους
Ποικίλες εφαρμογές του αλουμινίου εντοπίζουμε τόσο στους εσωτερικούς χώρους των κτιρίων όσο και στο εξωτερικό περίβλημα. Η Χρυσάνθη Μαυραγάνη (ΑΕΤΕΡ Αρχιτέκτονες) αναφέρει χαρακτηριστικά: «Η χρήση κραμάτων αλουμινίου έχει πολλαπλές εφαρμογές  για την βιομηχανική παραγωγή στοιχείων, που συνθέτουν τόσο το κέλυφος ενός κτιρίου, όσο και τις εσωτερικές διαμορφώσεις των χώρων. Πέραν των κουφωμάτων, (πλαίσια υαλοστασίων, πόρτες, σκιάδια, ρολά) άλλα ενδεικτικά στοιχεία από αλουμίνιο που χρησιμοποιούνται στο κτιριακό κέλυφος, είναι τα συστήματα σκίασης (στέγαστρα, περσίδες, διάτρητα ή διαμορφωμένα φύλλα αλουμινίου), τα σύνθετα πάνελ αλουμινίου – πολυαιθυλενίου ως επενδύσεις, καθώς και  τα διαμορφωμένα φύλλα (κυματοειδή, τραπεζοειδή)  για επικαλύψεις και πλαγιοκαλύψεις, απλά ή σύνθετα (πολυουρεθάνης ή ορυκτοβάμβακα). Το αλουμίνιο χρησιμοποιείται όμως εκτενώς και στο εσωτερικό των κτιρίων με τη μορφή διαχωριστικών πετασμάτων μεταξύ χώρων, αλλά και λωρίδων, φύλλων και κασετών για ψευδοροφές. Τέλος, χρησιμοποιείται για την κατασκευή αεραγωγών, φωτιστικών και διακοσμητικών στοιχείων, υδρορροών, πινακίδων σήμανσης και άλλων δευτερευόντων στοιχείων».

Με τη σειρά του, ο Λουκάς Μπομπότης (Bobotis + Bobotis Architects) τονίζει τα σημαντικά οφέλη του αλουμινίου στην κατασκευή. «Οι εφαρμογές του υλικού, ποικίλουν από αισθητικές έως και τεχνικές, αξιοποιούνται σε εξωτερικούς χώρους, όπως και σε εφαρμογές λεπτομερειών σε εσωτερικούς. Συχνότερα αξιοποιείται το αλουμίνιο ως υλικό επένδυσης του εξωτερικού κελύφους των κτιρίων, ως υλικό πλαισίωσης ανοιγμάτων, καθώς και ως ανακλαστικό υλικό φωτιστικών σωμάτων. Η χρήση του αλουμινίου, ειδικά στην περίπτωσή του ως υλικό επικάλυψης κτιρίου, καθώς επίσης ως εφαρμογή αλουμινοκυψέλης με τελικό επιφανειακό υλικό πέτρας ή μαρμάρου, συμβάλλει στην δραστική μείωση του συνολικού βάρος του κτιρίου και ως εκ τούτου στην μείωση των μεγεθών της θεμελίωσης με αντίστοιχα οφέλη στον χρόνο κατασκευής και στο κόστος του έργου», επισημαίνει.

Τα πλεονεκτήματα του αλουμινίου
Όπως έχουμε αναφέρει νωρίτερα, το αλουμίνιο διαθέτει ευρεία γκάμα από σπουδαίες φυσικές ιδιότητες που το καθιστούν πολύτιμο οικοδομικό υλικό. Ωστόσο, ας εξετάσουμε πιο αναλυτικά τα πλεονεκτήματα αυτά από αρχιτεκτονική σκοπιά. Ο Λουκάς Μπομπότης (Bobotis + Bobotis Architects) υπογραμμίζει πως «οι ιδιότητες του αλουμινίου σε συνδυασμό με το κόστος του, είναι παράγοντες που το καθιστούν ως ένα από τα σύγχρονα υλικά, που συχνά χρησιμοποιούνται στην καθημερινότητά μας, καθώς επίσης και στις κατασκευές. Όντας ένα ιδιαίτερα ελαφρύ μέταλλο, καθίσταται ιδανική επιλογή για να μπορέσει να χρησιμοποιηθεί ως υλικό επικάλυψης και στέγασης σε κτίρια με μεγάλα spans. Είναι ένα υλικό, το οποίο χρησιμοποιούμε και στις δικές μας αρχιτεκτονικές προτάσεις, ιδιαίτερα σε ειδικά κτίρια».

Στη συνέχεια, η Χρυσάνθη Μαυραγάνη (ΑΕΤΕΡ Αρχιτέκτονες) δηλώνει πως «χαρακτηριστικά πλεονεκτήματα του αλουμινίου είναι ότι διαμορφώνεται εύκολα (έλαση, διέλαση) και επιδέχεται επιφανειακή κατεργασία (ανοδίωση, ηλεκτροστατική βαφή, σουμπλιχρωμία) και ως εκ τούτου παρέχει μορφολογική και αισθητική ευελιξία. Είναι ένα ελαφρύ υλικό, το οποίο δεν επιβαρύνει τον φέροντα οργανισμό του κτιρίου, ενώ έχει καλή αντιδιαβρωτική συμπεριφορά και μεγάλο χρόνο ζωής. Επιπλέον έχει καλή θερμομονωτική συμπεριφορά, είναι ανακυκλώσιμο και μη τοξικό υλικό, οπότε συμβάλλει στην προστασία του περιβάλλοντος. Στην τρέχουσα Ελληνική πραγματικότητα, πέραν της ευρείας παρουσίας του στα κουφώματα, η χρήση μεγαλύτερων ορατών επιφανειών αλουμινίου (με τη μορφή επενδύσεων, σκιάσεων, ψευδοροφών, εσωτερικών διαχωριστικών) είναι πιο διαδεδομένη κυρίως σε επαγγελματικά κτίρια (βιομηχανικά, γραφείων, εμπορικά). Λαμβάνοντας όμως υπόψη τα προαναφερόμενα πλεονεκτήματα, εύκολα οδηγούμαστε στη διατύπωση της άποψης, ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος προκατάληψης ως προς τη χρήση του αλουμινίου σε ολόκληρο το φάσμα χρήσεων των κτιρίων».

Τάσεις και προοπτικές για το μέλλον
Αναμφίβολα το αλουμίνιο είναι ένα υλικό το οποίο πρωταγωνιστεί στην βιομηχανία κατασκευών και η χρήση του είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη, τόσο σε κατασκευές οι οποίες προορίζονται για κατοικίες όσο και σε επαγγελματικά ή δημόσιας χρήσης κτίρια. Εκτιμώντας την υπάρχουσα τάση της αγοράς και συνυπολογίζοντας τις αυστηρές προδιαγραφές βιωσιμότητας που ήδη έχουν τεθεί, το αλουμίνιο αναμένεται να έχει τον πρώτο λόγο τα επόμενα χρόνια.

O Παναγιώτης Κλησιάρης, Μηχανολόγος Μηχανικός, EXALCO R&D Department, υποδεικνύει τις πολλαπλές δυνατότητες των αρχιτεκτονικών συστημάτων αλουμινίου. Σύμφωνα με τον ίδιο, «μοναδικό όριο αποτελεί η φαντασία της αρχιτεκτονικής! Μόνο με αυτή φράση θα μπορούσαμε να περιγράψουμε τις απίστευτες και ανεξάντλητες δυνατότητες των αρχιτεκτονικών συστημάτων αλουμινίου, που συνεχώς καλύπτουν το μεγαλύτερο εύρος εφαρμογών σε κάθε κτιριακή δομή. Το αλουμίνιο υπερισχύει και θα εξακολουθεί να πρωτοστατεί έναντι των ανταγωνιστικών υλικών καθώς: ακολουθεί τις συνεχώς εναλλασσόμενες τάσεις της αγοράς, υποστηρίζει άμεσα ειδικές εφαρμογές ανά έργο, παρέχει πιστοποιημένες λύσεις αντοχής, ασφάλειας και ενεργειακών επιδόσεων, εγγυάται ποιοτική αντοχή στη διάρκεια του χρόνου και συμβάλλει στη προστασία του περιβάλλοντος ως υλικό 100% ανακυκλώσιμο. Το οικολογικό αποτύπωμα του αλουμινίου, οι συνεχείς μεγάλες επενδύσεις των ελληνικών βιομηχανιών σε τεχνολογικό εξοπλισμό, έρευνα και ανάπτυξη, οι επιδόσεις των συστημάτων αλουμινίου σε αντοχή, ασφάλεια και εξοικονόμηση ενέργειας, καθώς και η ελληνικότητα του προϊόντος, αποτελούν αξίες που ενισχύουν την υπεροχή του».

Ακολούθως, ο Γιώργος Τσιμπίκος, CEO της Orama Minimal Frames, δηλώνει σχετικά με τις επερχόμενες εξελίξεις στην βιομηχανία του αλουμινίου πως «από εδώ και στο εξής, νέες τάσεις αναδύονται στα συστήματα αλουμινίου, γεγονός το οποίο ακολουθεί, σέβεται και «ακούει» τις επιταγές αρχιτεκτόνων και developers. Ο μινιμαλισμός, η πλήρης επικράτηση του γυαλιού και η λιγότερη δυνατή εμφάνιση περιμετρικών, οριζόντιων και κάθετων διατομών, μας «βγάζει» στον εξωτερικό θαυμάσιο χώρο και δημιουργείται μια ενότητα με τους εσωτερικούς χώρους ενός κτιρίου. Συνεπώς, τα minimal frames είναι τα πλέον κατάλληλα συστήματα για να ενοποιηθούν οι δύο χώροι. Η ανακύκλωση και η sustainable ανάπτυξη είναι ακόμη μια απαίτηση -δεν θα την ονομάσω τάση- αναγκαία για την προστασία του περιβάλλοντος. Το αλουμίνιο ως υλικό είναι πλήρως ανακυκλώσιμο και με τις νέες απαιτήσεις θα πρέπει το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής του να προέρχεται από ανακύκλωση.

Τέλος, οι δομικές κατασκευές από αλουμίνιο έχουν πιστοποιηθεί από τις περισσότερες εταιρείες ως προς την θερμομόνωση των κτιρίων, καθώς οι επιφάνειες με ανοίγματα είναι πλέον μεγάλες και αποτελούν το δεύτερο πιο μεγάλο αριθμό εξωτερικών τετραγωνικών μέτρων, μετά την τοιχοποιία».
«Ο minimal σχεδιασμός των κουφωμάτων από αλουμίνιο είναι κάτι που συζητιέται και θεωρείται τάση στον κλάδο μας. Αυτό όμως, είναι κάτι που ήδη υπάρχει τώρα που μιλάμε, οπότε δεν είναι και πολύ δόκιμο να το χαρακτηρίσουμε ως εξέλιξη που τώρα αναδύεται, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άλλα concepts, που θα τα δούμε να εμφανίζονται» αναφέρει από την πλευρά του ο Ιωάννης Χατζηιωάννου, Πολιτικός Μηχανικός και Επικεφαλής της Δ/νσης Έργων της Aluminco.

Συμπληρώνει λέγοντας ότι «κάτι που πιστεύω ότι θα μας απασχολήσει σε μελλοντικό χρόνο είναι η λύση που θα δοθεί στην ανάγκη για έναν διαφορετικό τρόπο κίνησης/κύλισης του βάρους των κουφωμάτων, ανοιγόμενων και συρόμενων, όχι από τη σκοπιά της ηλεκτροκίνησης. Η ανάγκη για τέτοια λύση προκύπτει από το γεγονός, ότι τα κουφώματα χαρακτηρίζονται πλέον από μεγαλύτερη επιφάνεια και συνεπακόλουθα, ολοένα και μεγαλύτερο βάρος. Ένα breakthrough, λοιπόν, για διαφορετικό τρόπο κίνησης/κύλισης και αποτελεσματικής μεταφοράς του αυξανόμενου βάρους των κουφωμάτων: αυτή είναι η τάση που θα θέσει νέες προκλήσεις». Συμπερασματικά το αλουμίνιο διαθέτει αρκετά πλεονεκτήματα, τα οποία το καθιστούν ένα αξιόπιστο οικοδομικό υλικό, που θα συνεχίσει για αρκετό ακόμα χρονικό διάστημα να βρίσκεται στο επίκεντρο των οικοδομικών δραστηριοτήτων.

Επί του θέματος ο Χρίστος Δίπλας, Αρχιτέκτων Μηχανικός της εταιρείας Τεκτόναρχος, υποστηρίζει πως «το αλουμίνιο έχει καταχωρηθεί στην συνείδηση των μελετητών, κατασκευαστών, επιχειρηματιών της δόμησης, αλλά και του ευρύτερου κοινού ως συνώνυμο της σύγχρονης κατασκευής και όχι άδικα. Αυτό που χρειαζόμαστε τώρα, ως τεχνική κοινότητα της χώρας, αλλά και ως μελλοντικοί χρήστες μιας κατασκευής, είναι κυρίως η ενδυνάμωση της συνεργασίας και της αλληλεπίδρασης αρχιτεκτόνων και ερευνητών-στελεχών της βιομηχανίας του αλουμινίου, προσβλέποντας στην βέλτιστη δυνατή κάλυψη των αναγκών και στόχων της εποχής, ιδιαίτερα της πράσινης μετάβασης και της κυκλικής οικονομίας. Ας σώζουμε τον πλανήτη διακονώντας την υψηλότερη αισθητική και λειτουργικότητα».