Τα μονωτικά υλικά στο αρχιτεκτονικό έργο

Η μόνωση ενός κτιρίου είναι ιδιαίτερα σημαντική υπόθεση, διότι δεν εξασφαλίζει μόνo ένα άνετο και ευχάριστο περιβάλλον για τους ενοίκους, αλλά παράλληλα ενισχύει το βιώσιμο χαρακτήρα της κατασκευής.

Τα επίπεδα θερμοκρασίας που επικρατούν στο εσωτερικό μίας κατασκευής πρέπει να διατηρούνται σταθερά, ανεξάρτητα από τις συνθήκες που επικρατούν στο εξωτερικό περιβάλλον. Είτε πρόκειται για κατοικία είτε για κάποιο επαγγελματικό κτίριο, οι απώλειες θερμότητας πρέπει να περιορίζονται για να επιτυγχάνεται η θερμική άνεση και ταυτόχρονα να μειώνεται ο αρνητικός περιβαλλοντικός αντίκτυπος. Τα ποσά ενέργειας που δαπανούνται ετήσια για τη θέρμανση και την ψύξη των κτιρίων είναι τεράστια. Συνδυαστικά με την ακραία αύξηση των τιμών λόγω της ενεργειακής κρίσης, το κόστος που προκύπτει είναι μεγάλο και επιβαρύνει σημαντικά τον οικονομικό προϋπολογισμό των επιχειρήσεων, πλήττοντας το μέσο νοικοκυριό. Το να μονωθεί επαρκώς ένα κτίριο είναι ένα περίπλοκο και δύσκολο εγχείρημα, το οποίο απαιτεί προσεκτικό σχεδιασμό από τον αρχιτέκτονα και τη χρήση εξειδικευμένων υλικών, τα οποία διακρίνονται για τις μονωτικές τους ιδιότητες.

Εφαρμογές στον σχεδιασμό
Ο προσεγμένος σχεδιασμός πριν από την υλοποίηση μίας κατασκευής μπορεί να αποφέρει εντυπωσιακά αποτελέσματα στη μόνωση ενός κτιρίου. Παράγοντες, όπως η κίνηση του ήλιου, το μικροκλίμα της περιοχής, ο προσανατολισμός του κτιρίου και το ύψος της οροφής μπορούν να επηρεάσουν τη θερμική θωράκιση ενός κτιρίου. Στην Ελλάδα, αλλά και γενικότερα σε χώρες που διακρίνονται για τις υψηλές τους θερμοκρασίες κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, το ζητούμενο του σχεδιασμού είναι ο φυσικός δροσισμός των κατασκευών.
Έχοντας μελετήσει προσεκτικά τη θέση του ήλιου κατά τις μεσημεριανές ώρες, δηλαδή τις στιγμές της ημέρας που οι ακτίνες προκαλούν σημαντική θερμική επιβάρυνση στο κτίριο, μπορούν να τοποθετηθούν στις κατάλληλες γωνίες στέγαστρα – οροφές. Τα τελευταία θα προστατεύουν το κτίριο από τις ανεπιθύμητες επιδράσεις της ηλιακής ακτινοβολίας, παρέχοντας φυσική σκίαση. Έτσι, το εσωτερικό περιβάλλον καθίσταται πιο δροσερό και μειώνονται οι ανάγκες ψύξης. Η πρακτική αυτή μπορεί να γίνει ακόμη πιο αποδοτική αν συνδυαστεί με ηλιακά πάνελ, τα οποία θα παρέχουν μερική ενεργειακή αυτονομία στη κατασκευή.

Αξιοσημείωτη αύξηση της θερμοκρασίας μπορεί να επιφέρει και η οροφή, εφόσον δεν έχει σχεδιαστεί προσεκτικά. Αυτό συμβαίνει διότι η θερμότητα που απορροφά καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας από τις ηλιακές ακτίνες εκπέμπεται προς το εσωτερικό, με αρνητικά αποτελέσματα για τη θερμική άνεση. Ωστόσο, σε αποστάσεις που ξεπερνούν το 1,5 μέτρο, η οροφή σταματά να ασκεί έντονη ακτινοβολία προς τον ενδότερο κτιριακό χώρο. Συνεπώς, η κατασκευή ταβανιών μεγάλου ύψους αποτελεί μία απλή και αρκετά αποτελεσματική λύση για τον φυσικό δροσισμό. Επιπλέον, ιδιαίτερα αποτελεσματική και διαδεδομένη πρακτική είναι η τοποθέτηση φυτεμένου δώματος στις ταράτσες, το οποίο κρατά πάντοτε σε χαμηλές θερμοκρασίες την οροφή και κατ’ επέκταση ολόκληρο το κτίριο, ενώ παράλληλα προσδίδει καλαισθησία και μοναδικό χαρακτήρα στην κατασκευή.
Σημαντικό στοιχείο του σχεδιασμού αποτελεί και ο προσανατολισμός του κτιρίου σε σχέση με τον άξονα Βορρά – Νότου. Ανάλογα με τη θέση του ήλιου και την κατεύθυνση του φωτός, τοποθετούνται τα εξωτερικά ανοίγματα και τοποθετούνται τα συστήματα εσωτερικής και εξωτερικής σκίασης. Σκοπός είναι να απολαμβάνει η κατοικία τον φυσικό φωτισμό και παράλληλα να μην θερμαίνεται υπερβολικά τους θερινούς μήνες. Επειδή κάθε όψη της κατασκευής δέχεται διαφορετική θερμική επιβάρυνση, χρειάζονται εξατομικευμένες στρατηγικές μόνωσης. Όλες αυτές τις συνισταμένες πρέπει να τις λάβει σοβαρά υπόψη του ο αρχιτέκτονας και να εφαρμόσει κατάλληλες σχεδιαστικές παρεμβάσεις, ώστε να επιτευχθεί η βέλτιστη θερμική άνεση και η βιωσιμότητα του κτιρίου.

Υλικά θερμικής μόνωσης
Αναπόσπαστο κομμάτι του σχεδιασμού αποτελεί η επιλογή κατάλληλων υλικών, που θα θωρακίσουν το κτίριο από θερμικές απώλειες και περιττές εισροές. Με την εξέλιξη της τεχνολογίας και τη ραγδαία ανάπτυξη του κατασκευαστικού κλάδου, υπάρχει διαθέσιμη μεγάλη γκάμα υλικών, με εντυπωσιακές μονωτικές ιδιότητες.
Μία από τις συνηθέστερες και πιο αξιόπιστες επιλογές αποτελεί ο υαλοβάμβακας, ο οποίος διαθέτει σπουδαίες θερμομονωτικές και ηχομονωτικές ιδιότητες, ενώ διαθέτει μικρό βάρος σε σχέση με τον όγκο του, υψηλή αντοχή, δεν διαβρώνει τα μέταλλα και είναι χημικά αδρανής. Δημιουργείται από λεπτές ίνες γυαλιού, οι οποίες, έπειτα από ειδική επεξεργασία, ενοποιούνται και σχηματίζουν δομές, που εγκλωβίζουν μέσα τους θύλακες αέρα. Εξαιτίας της εύπλαστης μορφής του, μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε διάφορες μορφές όπως ρολά, πλάκες και χύδην. Έχει μεγάλο εύρος εφαρμογών σε κατοικίες και σε βιομηχανικές εγκαταστάσεις, καθώς χρησιμοποιείται ευρέως για τη μόνωση εσωτερικής και εξωτερικής τοιχοποιίας, στεγών, δαπέδων, συστημάτων ξηράς δόμησης και ακουστικών ψευδοροφών, αεραγωγών θέρμανσης – κλιματισμού και μηχανολογικών και υδραυλικών εγκαταστάσεων. Ο υαλοβάμβακας είναι φιλικός προς το περιβάλλον, διότι σε ποσοστό που αγγίζει το 60% παράγεται από ανακυκλωμένα υλικά.

Ο πετροβάμβακας είναι και αυτό ένα ινώδες μονωτικό υλικό, το οποίο χρησιμοποιείται τόσο στις συμβατικές κατοικίες όσο και στα βιομηχανικά κτίρια. Αποτελείται από ίνες οξειδίου του πυριτίου και αλουμινίου και ξεχωρίζει για τον άκαυστο χαρακτήρα του. Μπορεί να αντέξει σε θερμοκρασία μέχρι και 1000°C. Σε περίπτωση που ξεπεράσει αυτό το όριο δεν καίγεται, αλλά αρχίζει και λιώνει, χαρακτηριστικό που συντελεί στη πυροπροστασία των κτιρίων. Εκτός από τις σπουδαίες θερμομονωτικές ιδιότητες που διαθέτει, είναι ανθεκτικός στη ροή του αέρα και απορροφά σε εξαιρετικό βαθμό τους εξωτερικούς θορύβους. Οι πλάκες και τα φύλλα πετροβάμβακα μπορούν να μειώσουν τον εισερχόμενο θόρυβο έως και 50%, εξού και χρησιμοποιούνται συχνά σε χώρους όπου η ηχομόνωση κρίνεται απαραίτητη. Συνδυάζοντας, λοιπόν, πυροπροστασία και μόνωση αποτελεί σίγουρα ένα από τα πιο δημοφιλή υλικά.
Επιπρόσθετα, αρκετά διαδεδομένη είναι και η πολυουρεθάνη, η οποία προκύπτει από τη χημική αντίδραση μίας πολυόλης με ένα ισοκυανικό. Διαθέτει εξαιρετικές θερμομονωτικές, ηχομονωτικές και υγρομονωτικές ιδιότητες και χρησιμοποιείται συχνά για τη μόνωση και τη στεγάνωση δωμάτων, εξωτερικών τοίχων, σκεπών, πυλωτών και δύσκολων επιφανειών, όπως καμπύλες ή αυλακωτές λαμαρίνες. Αν και είναι ιδιαίτερη ανθεκτική στην υγρασία και στις καιρικές μεταβολές, είναι ευαίσθητη στην υπεριώδη ακτινοβολία και για αυτό πρέπει πάντοτε να καλύπτεται με άλλα υλικά, ώστε να αποφεύγεται η άμεση έκθεση στον ήλιο. Η πολυουρεθάνη συμβάλει στη βιωσιμότητα των κατασκευών, διότι μειώνει τις δαπάνες ενέργειας για θέρμανση και ψύξη και έχει πιστοποίηση χαμηλού αποτυπώματος άνθρακα.

Μία ακόμα σπουδαία επιλογή αποτελεί η μόνωση κυτταρίνης, η οποία έχει μικρή θερμική αγωγιμότητα και συντελεί στη μείωση της ηχορύπανσης. Ένα από τα μεγαλύτερα πλεονεκτήματα της δομής της είναι ότι μπορεί να τοποθετηθεί εύκολα σε έγκλειστους χώρους, π.χ. ανάμεσα σε τοίχους και να προσαρμοστεί γύρω από εμπόδια, όπως καλώδια και αγωγούς. Η μόνωση κυτταρίνης τεχνικά μπορεί να προέρχεται από οποιαδήποτε κυτταρική φυτική πηγή, ωστόσο οι εμπορικές μονώσεις κυτταρίνης προέρχονται κυρίως από ξύλο και πιο συγκεκριμένα από χαρτί (ανακυκλωμένες εφημερίδες, χαρτόνια, χαρτιά γραφείου και άλλα χάρτινα απορρίμματα). Ως εκ τούτου, η συγκεκριμένη μόνωση θεωρείται ως ένα από τα πιο οικολογικά προϊόντα που μπορούν να χρησιμοποιηθούν στις οικοδομές. Επιπλέον, η κυτταρική μόνωση χαλαρής πλήρωσης είναι από τα λίγα μονωτικά υλικά που μπορούν να εισαχθούν στους τοίχους μετά την κατασκευή τους.

«Τα βιομηχανικά κτίρια σύμφωνα με τον ισχύοντα κανονισμό, δεν διαθέτουν επαρκή θερμομόνωση και καθίστανται εξαιρετικά ενεργοβόρα, καθώς μεγάλες ποσότητες ενέργειας δαπανώνται στη ψύξη και τη θέρμανση. Είναι επιτακτικό να χρησιμοποιηθεί κατάλληλη μόνωση, ώστε να καταστούν πιο φιλικά προς το περιβάλλον. Αντιθέτως οι κατοικίες βάσει νόμου έχουν πιο υψηλές προδιαγραφές – απαιτήσεις μόνωσης» εξηγεί η Χαρά Ορφανουδάκη, Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ, MSc, Ιδρύτρια του γραφείου Labarch Architecture & Design Studio και συνεχίζει: «Τόσο στα επαγγελματικά όσο και στα συμβατικά κτίρια χρησιμοποιείται η πολυστερίνη, ενώ πρόσφατα έχει γίνει μία στροφή προς τον πετροβάμβακα, ο οποίος έχει ιδιότητες ηχητικής μόνωσης και θεωρείται πρακτικά άκαυστος. Προτιμάται σε κτίρια με υψηλή αντιπυρική προστασία και εισροή κόσμου, όπως τα γραφεία. Μία τάση που υπάρχει τα τελευταία χρόνια είναι η χρήση υλικών που είναι φιλικά προς το περιβάλλον, όπως είναι μονωτικά από μαλλί προβάτου. Τέλος επιλέγονται γυψισανίδες – τσιμεντοσανίδες με θερμομωνωτικές πλάκες, με τις οποίες επιτυγχάνεται η μόνωση της κατασκευής και ταυτόχρονα επιτελείται η τοιχοποιία».

Λειτουργικότητα και αισθητική
Η πιο μεγάλη πρόκληση που καλούνται να ξεπεράσουν οι αρχιτέκτονες είναι η εξεύρεση λύσεων, που θα συνδυάζουν τη λειτουργικότητα με την καλαισθησία. Η δημιουργία κτιρίων που θα ξεχωρίζουν για τον πρωτότυπο σχεδιασμό τους, παρέχοντας ένα ευχάριστο και δημιουργικό περιβάλλον στους χρήστες, θα πρέπει να συνάδει με τις σύγχρονες αρχές της βιωσιμότητας. Για τη κάλυψη των παραπάνω απαιτήσεων έχουν χρησιμοποιηθεί πολλά υλικά για την επικάλυψη του κελύφους, όμως πρωταγωνιστικό ρόλο φαίνεται να διαθέτει το αλουμίνιο.

Όπως αναφέρει και η Μάρα Πέτρα, Senior Architect του γραφείου AVW Architecture: «Οι σύγχρονες τάσεις στις επενδύσεις είναι ποικίλες και έχουν όλες σαν άξονα τη δυνατότητα υλοποίησης κτιρίων με κελύφη πολύπλοκης μορφολογίας και νέες, δυναμικές απαιτήσεις σε επιφάνειες. Οι επενδύσεις από σύνθετα πανέλα αλουμινίου είναι δημοφιλείς στα δημοσιά κτίρια, καθώς είναι ιδανικές για εφαρμογές υψηλής ποιότητας και αισθητικής λόγω των ιδιοτήτων του υλικού, που είναι άκαμπτο και στιβαρό, αλλά ταυτόχρονα ελαφρύ και ευέλικτο. Μια σύγχρονη εφαρμογή επένδυσης αλουμίνιου αποτελεί o αφρός αλουμινίου, ένα επενδυτικό υλικό οπτικά εντυπωσιακό, με δραματική εμφάνιση. Ανθεκτικός, ελαφρύς και ενεργειακά αποδοτικός, καθώς είναι 100% ανακυκλώσιμος, o αφρός αλουμινίου αποτελεί μια ακόμη επιλογή με ποικίλες αρχιτεκτονικές εφαρμογές» Η ίδια σημειώνει: « Καινοτόμα είναι και τα πανέλα αλουμίνιου τύπου honeycomb. Το υλικό αυτό μπορεί να θεωρηθεί ως επενδυτικό, αλλά λόγω της εσωτερικής γεωμετρίας του παρέχει τη δυνατότητα ιδίας ακαμψίας, και μπορεί να χρησιμοποιηθεί για τη διαμόρφωση μιας ενιαίας επιφάνειας μεγάλης κλίμακας, απόλυτα επίπεδης, χωρίς ενδιάμεσες ραφές. Η εξωτερική του επιφάνεια, το πάνελ κυψελωτού αλουμινίου βαμμένο ηλεκτροστατικά, ολοκληρώνει το βιομηχανικό τελείωμα της επένδυσης, με ομοιόμορφη και απόλυτα ομοιογενή επεξεργασία στο σύνολο της όψης».

Από την πλευρά της, η Χ. Ορφανουδάκη, τονίζει ότι «η μόνωση, εκτός από την άνεση που προσφέρει στο εσωτερικό και τον θετικό περιβαλλοντικό της αντίκτυπο, εξαιτίας της μείωσης των απωλειών ενέργειας, μας ενδιαφέρει και από αρχιτεκτονική άποψη. Σχεδιάζοντας την θερμοπρόσοψη του κελύφους, ταυτόχρονα δημιουργούμε και την όψη του κτιρίου. Έτσι, προσπαθούμε να εκμεταλλευτούμε τα οφέλη της μόνωσης και παράλληλα να πετύχουμε το επιθυμητό αισθητικό αποτέλεσμα».

Συμπερασματικά, η άρτια μόνωση ενός κτίσματος είναι αποτέλεσμα του προσεγμένου αρχιτεκτονικού σχεδιασμού και της επιλογής κατάλληλων μονωτικών υλικών. Κάθε κτίριο έχει τις δικές του ανάγκες και ευπάθειες, οι οποίες θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και να βρίσκονται άμεσα «έξυπνες» λύσεις, που θα συνδυάζουν τη λειτουργικότητα με τον θετικό περιβαλλοντικό αντίκτυπο. Η μόνωση αποτελεί σημαντική υπόθεση, διότι διατηρεί τους εσωτερικούς χώρους θερμικά άνετους και απαλλαγμένους από περιττούς θορύβους, ενώ συντελεί στην εξοικονόμηση ενέργειας και χρημάτων. Καθημερινά νέες πρακτικές και υλικά μόνωσης εμφανίζονται στο προσκήνιο, δίνοντας στους αρχιτέκτονες τα απαραίτητα εργαλεία, ώστε να επιτύχουν την βέλτιστη μόνωση, χωρίς να γίνονται εκπτώσεις στην αισθητική του σχεδιασμού.

 

Υλικά interior design με… «χαρακτήρα»

Ο καταλυτικός ρόλος των υλικών στον σχεδιασμό εσωτερικών χώρων, τα υλικά που σήμερα χαίρουν υψηλής προτίμησης στα οικιακά και επαγγελματικά κτίρια, αλλά και οι τάσεις που θα διαμορφώσουν το interior design τα επόμενα χρόνια.

To interior design χαρακτηρίζεται από τον αρμονικό συνδυασμό χρωμάτων και υλικών, ώστε να επιτευχθεί το ζητούμενο αισθητικό αποτέλεσμα. Το κάθε υλικό, έχοντας μοναδικά χαρακτηριστικά, αφήνει το δικό του αποτύπωμα και επηρεάζει καθοριστικά το ύφος των εσωτερικών χώρων. Ανάλογα με το στυλ που υιοθετεί η διακόσμηση ενός δωματίου (λιτό, φυσικό, μοντέρνο, φουτουριστικό, υπερπολυτελές κ.α.) γίνεται και η αντίστοιχη επιλογή υλικών, προκειμένου τα υποκείμενα του χώρου, οπτικά και απτικά, να εντάσσονται πλήρως στο δεδομένο περιβάλλον. Βέβαια, υπάρχουν αμέτρητοι συνδυασμοί και επιλογές, γεγονός που δίνει μεγάλη ελευθερία στην αρχιτεκτονική δημιουργία και έκφραση. Τα τελευταία χρόνια βλέπουμε έργα με όλο και πιο εκλεπτυσμένο interior design, βασισμένο σε πρωτότυπες ιδέες και τεχνοτροπίες. Συνεπώς, καλούμαστε να απαντήσουμε στο ερώτημα ποια υλικά έχουν τον πρώτο λόγο στον σύγχρονο σχεδιασμό εσωτερικών χώρων και ποιες εξελίξεις αναμένουμε το προσεχές διάστημα;

Υλικά που πρωταγωνιστούν
Σήμερα παρατηρούμε ότι μία μεγάλη γκάμα υλικών φαίνεται να χρησιμοποιείται ευρέως στη διακόσμηση των εσωτερικών χώρων, προκειμένου να ικανοποιηθούν οι ιδιαίτερες προτιμήσεις των πελατών, αλλά και οι ανάγκες των αρχιτεκτόνων. Το είδος του κτιρίου, το επιθυμητό ύφος των χώρων και φυσικά το κόστος είναι μερικοί παράγοντες που επηρεάζουν την επιλογή των υλικών, άρα και το τελικό αποτέλεσμα. Το τελευταίο διάστημα φαίνεται να κυριαρχεί μία minimal τάση και μία στροφή προς τη φύση, χωρίς βέβαια να απουσιάζουν και οι άλλοι ρυθμοί διακόσμησης.
Την κυριαρχία των υλικών που προσδίδουν μία φυσική αίσθηση στον χώρο, υπογραμμίζει και η Κυριακή Καπασακαλίδου, Interior Designer του γραφείου ΚΚ Design: «Συνήθως τα έπιπλα και τα διακοσμητικά αντικείμενα είναι αυτά που παίζουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο στους εσωτερικούς χώρους και προσδίδουν στυλ, όμως τα υλικά που χρησιμοποιούμε σωστά συντονισμένα μεταξύ τους μεταμορφώνουν τη δημιουργία ενός χώρου. Αναζητάμε πλέον χώρους με υλικά στη φυσική τους κατάσταση και υφή, χωρίς ιδιαίτερη επεξεργασία, όπως επενδύσεις σε δάπεδο και τοιχοποιία από ξύλο ακακίας, καρυδιάς και φυσικής δρυός. Παράλληλα, μας ενδιαφέρει εξίσου η ανθεκτικότητα και οι ιδιότητες χαμηλής συντήρησης που μας προσφέρουν κάποια υλικά, όπως οι χαλαζιακοί γρανίτες, το Dekton, το μωσαϊκό σε επιφάνειες καθημερινής χρήσης (πάγκους κουζίνας, λουτρών κ.ά.) και σε απομιμήσεις φυσικών υλικών πέτρας και μαρμάρου, που δεν στερούνται αισθητικής, σχεδίων και χρωμάτων.

Μέσα από την πανδημία είδαμε να αναζωπυρώνεται η δημιουργικότητα των ανθρώπων, επανεξετάζοντας τις πρώτες ύλες που μας δίνονται ώστε να πειραματιστούμε και να συνδυάσουμε παλιά και νέα οικεία υλικά, υπό διαφορετική προσέγγιση, σε σταθερά και κινητά στοιχεία των εσωτερικών χώρων, μεταμορφώνοντας τους σε έργα τέχνης».
Όπως επεξηγούν και οι Ελένη Κάτσαρη και Μυρτώ Ματθαίου, Lead Architects του γραφείου Km Architecture Studio, κυρίως μετά την πανδημία, ο σχεδιασμός φαίνεται να έχει μια πιο φυσική προσέγγιση: «Ο σύγχρονος σχεδιασμός των εσωτερικών χώρων έχει επικεντρωθεί περισσότερο στον άνθρωπο και στη φύση. Είναι μία τάση που ήδη είχε κερδίσει έδαφος πριν την πανδημία, αλλά σήμερα είναι πια κυρίαρχη. Θέλουμε οι χώροι να είναι άνετοι και φιλόξενοι, να παραπέμπουν στη φύση, να εκπέμπουν ζεστασιά, να σε χαλαρώνουν, να δημιουργούν συνθήκες ευεξίας. Βλέπουμε λοιπόν, τις “αυστηρές” γραμμές να συνδυάζονται με τα πιο “φιλικά” καμπυλόμορφα στοιχεία και τις ζεστές, φυσικές, γήινες αποχρώσεις και υφές να έχουν αντικαταστήσει την επιβλητική μονοχρωμία. Τα υλικά που χρησιμοποιούνται είναι κυρίως φυσικά: κεραμικά υλικά, μαρμάρινες και ξύλινες επιφάνειες και επενδύσεις, φυσικές βαφές (κουρασάνι), υφάσματα και πορώδη υλικά».

Το κάθε υλικό είναι μοναδικό και μπορεί να επηρεάσει με τον δικό του τρόπο τη αισθητική του εσωτερικού χώρου επισημαίνει ο Designer Κώστας Γκάγκος, Επικεφαλής του γραφείου Costas Gagos Architecture & Design: «Κάθε υλικό με τα ειδικά χαρακτηριστικά του μπορεί να προσδώσει κάτι ιδιαίτερο στον χώρο. Η χρήση διαφόρων υλικών και ο συνδυασμός τους, μπορεί να αναβαθμίσει σημαντικά ή ακόμα και να καθορίσει το τελικό αποτέλεσμα. Υλικά που χρησιμοποιούνται ευρέως είναι κυρίως το ξύλο – είτε συνθετικό είτε στην φυσική του μορφή – το γυαλί, το μάρμαρο, το ύφασμα και το μέταλλο. Επιπλέον, έχουμε στη διάθεσή μας και μια μεγάλη γκάμα από συνθετικά υλικά που μπορούμε να τα διαχειριστούμε και να τα μορφοποιήσουμε, ώστε να αποδώσουν πλαστικότητα και ιδιαίτερα σχήματα. Επίσης, συνθετικές επιφάνειες σε μεγάλη ποικιλία για επενδύσεις δαπέδων πάγκων ή τοίχων».

Ο ρόλος του υφάσματος
Το ύφασμα είναι ένα υλικό το οποίο φαίνεται να έχει σημαντική θέση στο interior design και να χρησιμοποιείται συχνά τόσο σε δομές φιλοξενίας όσο και σε ιδιόκτητες κατοικίες. Τα υφάσματα προσδίδουν την αίσθηση της υφής και της ζεστασιάς στον χώρο, ενώ η μεγάλη τους ποικιλία σε χρώματα και σχέδια εξασφαλίζει έναν εκλεπτυσμένο και πολυτελή χαρακτήρα. Το ύφασμα έχει δεκάδες χρήσεις και εφαρμογές και αναμφίβολα αποτελεί ένα πολύτιμο εργαλείο στα χέρια του σύγχρονου αρχιτέκτονα.
Τη σημασία του υφάσματος στο interior design υποδεικνύει ο Κ. Γκάγκος: «Η προσθήκη υφής στον χώρο δίνεται σε μεγάλο βαθμό από τη χρήση των υφασμάτων. Η αίσθηση της υφής οπτικά, προηγείται της αφής. Λαμβάνουμε υπόψη στοιχεία, όπως την τραχύτητα του ακατέργαστου μαλλιού σε ένα χαλί, την αίσθηση του βελούδου που ντύνει ένα έπιπλο ή τη λινή κουρτίνα που παίζει με το φως και τον αέρα, ώστε να τα χρησιμοποιήσουμε συνδυαστικά, ανεβάζοντας τη συνολική εμπειρία. Μπορούμε να εναλλάξουμε τη χρήση ματ ή γυαλιστερών υφασμάτων με ματιέρα και patterns, προκειμένου να προσθέσουμε οπτικό βάρος και ισορροπία, ακόμα και να ελέγξουμε την ακουστική του χώρου».

Από την πλευρά τους, η Ε. Κάτσαρη και η Μ. Ματθαίου αναφέρουν τα είδη υφάσματος που χρησιμοποιούνται κατά κόρον στους εσωτερικούς χώρους, αλλά και κάποιες από τις σπουδαιότερες εφαρμογές τους: «Το ύφασμα παραμένει μία εύκολη λύση για να δώσει κανείς σε έναν χώρο χρώμα, ζεστασιά, στυλ, κομψότητα και την αίσθηση του φυσικού, ώστε να δημιουργηθεί μία ιδιαίτερη ατμόσφαιρα. Η στροφή προς τα φυσικά υλικά φέρνει στο προσκήνιο υφάσματα, όπως το βαμβακερό, το λινό ή το μάλλινο. Οι πολλαπλές χρήσεις του υφάσματος στο interior design (επίπλωση, κουρτίνες, φωτιστικά κ.α.), η ποικιλία στις υφές και τα είδη ύφανσης, καθώς και οι συνδυασμοί τους, αποτελούν ένα σημαντικό και εύχρηστο εργαλείο στα χέρια του σχεδιαστή. Τεχνικές όπως η φυσική βαφή, το υφαντό, τα υφάσματα patchwork και οι ανάγλυφες υφές, βλέπουμε να κυριαρχούν και να συνδυάζονται, δίνοντας ενδιαφέροντα αποτελέσματα».

Παράγοντες όπως η αντοχή του υλικού, η λειτουργικότητα και οι ιδιαίτερες ανάγκες του χώρου, αλλά και ο χαρακτήρας που επιθυμεί να αποδώσει ο αρχιτέκτονας, καθορίζουν το είδος του υφάσματος που θα επιλεγεί, διασαφηνίζει η Κ. Καπασακαλίδου: «Τα υφάσματα αποτελούν πολύ σημαντικό κομμάτι της εσωτερικής διακόσμησης. Η σωστή επιλογή τους δίνει τον τόνο και τον χαρακτήρα που θέλει να προσδώσει σε έναν χώρο ο εκάστοτε σχεδιαστής. Ανάλογα το στυλ διακόσμησης, επιλέγουμε υφάσματα που φαίνονται casual, ενώ σε άλλες περιπτώσεις πιο ιδιαίτερα και επίσημα. Επιπλέον, χρησιμοποιούνται υφάσματα με μοτίβο (patterns), το οποίο πρέπει να είναι κατάλληλο για το μέγεθος των επίπλων που καλύπτουν, καθώς και για το μέγεθος του δωματίου. Πολύ σημαντικός παράγοντας είναι η ποιότητα και η αντοχή ενός υφάσματος στον χρόνο, είτε το χρησιμοποιούμε σε κατοικίες, είτε σε σκάφη ή σε επαγγελματικούς χώρους. Σε όποια μορφή και αν είναι (κουρτίνα, πάνελ σκίασης, ταπετσαρία, σε αρχιτεκτονικές εφαρμογές οροφής ή τοιχοποιίας, χαλιά, κλινοσκεπάσματα), τόσο για λειτουργικούς όσο και για αισθητικούς σκοπούς, τα υφάσματα προσθέτουν χρώμα, βάθος, δυναμική και οπτικό ενδιαφέρον».

Τάσεις στο Interior Design
Η πανδημία, η οποία στιγμάτισε τον τρόπο ζωής μας τα τελευταία δυο χρόνια, φαίνεται να έχει επηρεάσει μεταξύ άλλων και το interior design. Έτσι, έχει τεθεί στο προσκήνιο η δημιουργία ζεστών και φιλόξενων εσωτερικών χώρων, που συντελούν στην ψυχική ευεξία των χρηστών. Παράλληλα, υπάρχει μία ροπή προς τον μινιμαλισμό, καθώς προτιμάται η λιτή και ελαφρά διακόσμηση, η οποία διακρίνεται από λειτουργικότητα και κομψότητα. Ως έντονες ανάγκες αναδεικνύονται η προστασία και η επαφή με το φυσικό περιβάλλον και για αυτό συχνά επιλέγονται ακατέργαστα ή με ελάχιστη επεξεργασία υλικά, τα οποία χαρίζουν μία «φυσικότητα» στον χώρο και συνάμα ανταποκρίνονται στις επιταγές της βιωσιμότητας των κτιρίων.
Τον καίριο ρόλο που διαδραματίζουν η πανδημία και η περιβαλλοντική κρίση στον σχεδιασμό εσωτερικών χώρων τονίζουν η Ε. Κάτσαρη και η Μ. Ματθαίου: «Οι συνθήκες που βίωσε η ανθρωπότητα τα τελευταία δυο χρόνια συνοδεύτηκαν από αλλαγές στον τρόπο που βιώνουμε, απολαμβάνουμε και σχεδιάζουμε τον χώρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η στροφή προς τον άνθρωπο και τη φύση, ως τάση στη διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων, αλλά και η πολύ – λειτουργικότητα αυτών, εκτιμούμε ότι θα συνεχίσουν να κυριαρχούν στο άμεσο μέλλον, ως απάντηση στις ανάγκες που γέννησε η πανδημία. Ωστόσο, η βιωσιμότητα των χώρων και των κατασκευών μέσω της επιλογής συγκεκριμένων υλικών, αλλά και της υιοθέτησης συγκεκριμένου τρόπου σχεδιασμού, θα είναι πάντοτε ζητούμενο. Οι ευέλικτοι και εύκολα μετατρέψιμοι χώροι, όπως και η χρήση φυσικών υλικών ή υλικών με χαμηλό ενεργειακό αποτύπωμα, θα συνεχίσουν να βρίσκονται στο επίκεντρο της σχεδιαστικής διαδικασίας».

«Δεν είναι τυχαίο ότι μετά από μία 2ετία παγκόσμιας πανδημίας, οι τάσεις του εσωτερικού σχεδιασμού και η χρήση των υλικών επικεντρώνονται στο ότι ζητάμε τη ζεστασιά, την ευεξία και ένα φιλόξενο χώρο που να μας κάνει να νιώθουμε συναισθηματικά άνετα. Μίνιμαλ λευκές επιλογές design με χρώματα και επιφάνειες εμπνευσμένα από τη φύση, ζεστές γήινες αποχρώσεις, φυσικά υφάσματα με απαλή υφή, πέτρινες και μαρμάρινες επιφάνειες, έπιπλα με καμπυλωτό σχεδιασμό, είναι ορισμένες από τις πιο δημοφιλείς επιλογές που θεωρώ ότι θα επικρατήσουν στα επόμενα χρόνια» δηλώνει η Κ. Καπασακαλίδου και συμπληρώνει: «Η επιστροφή στη φύση με φυτά εσωτερικού χώρου, η χρήση ανακυκλωμένων vintage επίπλων, τα διακοσμητικά αντικείμενα και οι σχεδιαστικές εφαρμογές με ακατέργαστα, πορώδη, οργανικά υλικά, ενισχύουν τη σύνδεση μας με τον εξωτερικό χώρο, δημιουργούν μια αίσθηση αναζωογόνησης και μια ιδιαίτερη ανάγκη προσωπικής δημιουργικότητας».

Η βιοφιλία, ο λιτός σχεδιασμός και η φυσικότητα των υλικών, η ανάγκη για πολυτελείς χώρους και η βιωσιμότητα είναι οι βασικοί πυλώνες που καθορίζουν επί του παρόντος το interior design και θα συνεχίσουν να το επηρεάζουν ακόμη πιο έντονα τα επόμενα χρόνια αναφέρει ο Κ. Γκάγκος: «Από τη μια έχουμε την επιστροφή στην απλότητα και στα φυσικά υλικά με λιτές γραμμές και δωρικά σχεδιασμένους χώρους, από την άλλη, όμως, διαφαίνεται έντονα και η ανάγκη για πολυτελείς εκλεπτυσμένους χώρους με luxurious στοιχεία και υλικά. Πρόκειται να μας απασχολήσει αρκετά η βιοφιλία, εφαρμοσμένη και αποτυπωμένη στον χώρο με φυσικά ή τεχνητά φυτά, ταπετσαρίες και έπιπλα με οργανικά σχήματα και καμπύλες φόρμες. Επίσης, κύρια τάση στο σύγχρονο interior design, αλλά και επιταγή πλέον της εποχής, είναι η στροφή προς την πράσινη προσέγγιση ως προς τα υλικά και τη διαχείρισή τους».

Βάσει των παραπάνω, αντιλαμβανόμαστε ότι η επιλογή των υλικών είναι μείζονος σημασίας για το interior design. Κάθε υλικό έχει τις δικές του ιδιότητες και χαρακτηριστικά, γεγονός το οποίο αφενός επηρεάζει τη λειτουργικότητα του χώρου και αφετέρου το τελικό αισθητικό αποτέλεσμα. Οι αρχιτέκτονες και οι interior designers, συνδυάζοντας καταλλήλως τα υλικά που επιλέγουν, μπορούν να προσδώσουν διαφορετικό ύφος σε κάθε χώρο, ανάλογα με τις προδιαγραφές και τις ανάγκες του εκάστοτε κτιρίου, και να προσφέρουν ποικιλία ερεθισμάτων και εμπειριών στους χρήστες. Το υλικό καθαυτό, αλλά και οι εφαρμογές του, αποτελούν μόνο ένα μικρό κομμάτι του ευρύτερου σχεδιασμού, το οποίο, ωστόσο, θα πρέπει να ταιριάζει αρμονικά με όλα τα υπόλοιπα στοιχεία του εσωτερικού περιβάλλοντος.

 

Ι. Μάρη: Η «μεγάλη συρραφή» το μέσο προς την βιωσιμότητα

Η Ιφιγένεια Μάρη, επίκουρη καθηγήτρια του ΕΜΠ, αναφέρει τεχνοτροπίες και τάσεις που κυριαρχούν στον σύγχρονο αστικό σχεδιασμό, καθώς και προκλήσεις τις οποίες καλείται να ξεπεράσει η χώρα μας.

Ποιες πρακτικές στον αστικό σχεδιασμό μπορούν να συμβάλουν στη βιωσιμότητα των μεγαλουπόλεων;

Θεωρώ, ότι η βιωσιμότητα στις μεγαλουπόλεις μπορεί να επιτευχθεί με τη συρραφή των κατακερματισμένων περιοχών σε μικρότερη και μεγαλύτερη κλίμακα. Ο κατακερματισμός έχει προκύψει κατά κύριο λόγο από παλαιότερες χαράξεις του οδικού δικτύου, από πρακτικές των τοπικών δήμων, από τις ανισότητες των αξιών γης και τη ζωνοποίηση των χρήσεων. Η συρραφή μπορεί να υλοποιηθεί μέσα από την επαναδικτύωση των παραπάνω στοιχείων. Με επισημάνσεις σημείων στον αστικό ιστό, όπως τοπογραφικών σχηματισμών (ποτάμια, λόφοι, άλση, ακόμη και οικοδομήματα ή κτιριακά συγκροτήματα), είναι εφικτό να εισαχθούν νέες κτίσεις που θα επιτρέψουν την επαναδικτύωση των απομονωμένων τμημάτων. Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελούν τα ποτάμια της Αθήνας, τα οποία είναι κρυμμένα και αναξιοποίητα και με τις κατάλληλες δράσεις θα μπορούσαν να αναδειχθούν. Σε επίπεδο οδικού δικτύου η Συγγρού αποτελεί ένα δείγμα πολύ αποσπασματικού δρόμου, στον οποίο θα μπορούσαν να ενεργοποιηθούν προς διαφορετικές χρήσεις οι εκατέρωθεν περιοχές.

Έχοντας ως δεδομένο ότι το σχέδιο πόλεως της πρωτεύουσας επιδέχεται βελτιώσεις, ποιες αστικές αναπλάσεις πιστεύετε ότι μπορούν να συνδράμουν στην βιωσιμότητα και στη λειτουργικότητα της Αθήνας;

Η Αθήνα μπορεί να επωφεληθεί από αναπλάσεις που αποσκοπούν στη μεγάλη συρραφή, δηλαδή σημεία του αστικού περιβάλλοντος, όπου είναι εφικτό να εναρμονιστούν φυσικά και τεχνητά στοιχεία. Ο όρος «μεγάλη» δεν σχετίζεται με την κλίμακα του έργου, αλλά με τον αντίκτυπο του στην βιωσιμότητα της πόλης. Οι αστικές αναπλάσεις δεν πρέπει να είναι αποσπασματικές, αντίθετα να βασίζονται σε έναν ολιστικό σχεδιασμό. Καλούνται να ικανοποιήσουν στο μέγιστο εφικτό βαθμό παραμέτρους, που είναι αλληλένδετες με τη διαμόρφωση του αστικού τοπίου, όπως είναι η οικονομία, η επαφή με το φυσικό περιβάλλον, η μετακίνηση και η ψυχαγωγία. Συνεπώς, η έννοια της μεγάλης συρραφής δεν βασίζεται τόσο σε εκτενή βελτιωτικά έργα, όσο στη συμπερίληψη πολλών και διαφορετικών παραμέτρων.

Πώς ο άρτιος αστικός σχεδιασμός μπορεί να επηρεάσει το ευ ζην των πολιτών;

Αναμφίβολα μέσα από τον προσεγμένο αστικό σχεδιασμό μπορούν να επιτευχθούν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και να μειωθούν προβλήματα που σχετίζονται με τη διαχείριση της ενέργειας, την επίδραση του μικροκλίματος και την παροχή υπηρεσιών. Ωστόσο κατά τη γνώμη μου, το σημαντικότερο είναι ο αστικός σχεδιασμός να μπορεί να υποστηρίζει το δικαίωμα συμβίωσης πολλαπλών υποκειμένων και να αμβλύνει τα ευαίσθητα όρια μεταξύ των κοινωνικών ομάδων και των ετερόκλιτων συμπεριφορών. Μέσα σε μία κοινωνία δεν υπάρχει μόνο ένα είδος πολίτη και συνεπώς το ευ ζην δεν κοινό για όλους. Ο σχεδιασμός θα πρέπει να λαμβάνει υπόψη την ποικιλία στην προσωπικότητα των ατόμων, καθώς και τη δυνατότητα του καθενός να αλλάζει διαρκώς κοινωνικούς ρόλους.

Στα κτίρια, που αποτελούν τον θεμέλιο λίθο κάθε αστικού κέντρου, ποιες αρχιτεκτονικές εφαρμογές μπορούν να αξιοποιηθούν, ώστε να ενισχυθεί ο πράσινος χαρακτήρας τους;
Για την ενίσχυση του πράσινου χαρακτήρα των κτιρίων, δεν αρκεί μόνο να επενδύεται με αντίστοιχες επιδερμίδες το κτιριακό κέλυφος. Είναι κρίσιμο να επιτυγχάνεται η διαχείριση του μικροκλίματος με τον επαναπροσδιορισμός της τυπολογίας του κτιρίου, ανάλογα με την εκάστοτε διαχείριση ενέργειας. Χρησιμοποιώντας όχι αποκλειστικά προηγμένες τεχνολογίες, αλλά αξιοποιώντας και πιο απλά μέσα (κάτοψη κτιρίων, χρήση συγκεκριμένων υλικών κτλ.), μπορούμε να ασχοληθούμε με την τυπολογία των κτιριακών δομών, προκειμένου να ενταχθεί εις βάθος και πιο ολιστικά στην κατασκευή η βιώσιμη προσέγγιση.

Ποιες τάσεις αναδύονται στον αστικό σχεδιασμό; Θεωρείτε ότι είναι εφικτό να εφαρμοστούν στις ελληνικές πόλεις σύντομα;

Πολλές φορές έχουμε δει ερευνητικά προγράμματα και εξαγγελίες να ανατρέπονται με την εναλλαγή των κυβερνήσεων. Δεν υπάρχει στη χώρα μας δυστυχώς προγραμματισμός που να υπερβαίνει το πλαίσιο της τετραετίας. Συνεπώς, ο αστικός σχεδιασμός θα πρέπει να αποδεσμευθεί από το εκάστοτε κυβερνητικό πλάνο, ενδεχομένως με τη θέσπιση ενός ανεξάρτητου οργανισμού, ο οποίος δεν θα επηρεάζεται από τις υφιστάμενες πολιτικές. Καθώς οι συνθήκες μεταβάλλονται συνεχώς, με περίτρανο παράδειγμα την πανδημία που άλλαξε εντελώς τα δεδομένα σε όλους τους τομείς, πρέπει να τίθεται νέα προβληματοθεσία που θα είναι αποτέλεσμα διαρκούς έρευνας και όχι ξεπερασμένων μελετών, τις οποίες πολλές φορές έχει υπερβεί ο χρόνος τη στιγμή της υλοποίησής τους.

Ιφιγένεια Μάρη, Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ, ΜΔΕ Αρχιτεκτονικής ΕΜΠ, Επίκουρη Καθηγήτρια στην περιοχή Θεωρητική Διερεύνηση και Σχεδιασμός Ιδιωτικών, Δημόσιων Χώρων και Αντικειμένων, Σχολή Αρχιτεκτόνων ΕΜΠ

Ο αστικός σχεδιασμός στα χνάρια της βιωσιμότητας

Ο αστικός σχεδιασμός μπορεί να επηρεάσει ευεργετικά την λειτουργικότητα των πόλεων και να αλλάξει ριζικά τον περιβάλλοντα χώρο τους, ώστε να ανταποκρίνεται επαρκώς στις επιταγές της βιωσιμότητας και του ευ ζην των πολιτών.

Στη χώρα μας το ποσοστό αστικοποίησης είναι τεράστιο, με περίπου τον μισό πληθυσμό της Ελλάδος να κατοικεί στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη. Ο συνωστισμός στις μεγαλουπόλεις, συνδυαστικά με την έλλειψη χώρων αναψυχής και πρασίνου, επιφέρει προβλήματα στην καθημερινότητα των πολιτών με αντίκτυπο στην ποιότητα ζωής τους. Λύση στα παραπάνω προβλήματα μπορεί να δώσει ο προσεγμένος αστικός σχεδιασμός, ο οποίος λαμβάνοντας υπόψη τις ανάγκες των κατοίκων και της πόλης ευρύτερα, μπορεί να εξασφαλίσει ένα ευχάριστο και λειτουργικό περιβάλλον. Σε αυτό το πλαίσιο, έχει ήδη προγραμματιστεί μία σειρά αναπλάσεων, που πρόκειται να αλλάξουν εντελώς το πρόσωπο της πρωτεύουσας, προσδίδοντας αέρα ανανέωσης και εκσυγχρονισμού. Η αρχιτεκτονική με τις καινοτόμες πρακτικές της μπορεί να συνδράμει καθοριστικά στην αναβάθμιση των πόλεων και να συμβάλλει στο ευ ζην των κατοίκων.

Αστικός σχεδιασμός και βιωσιμότητα
Η περιβαλλοντική κρίση είναι το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίζει στις μέρες η παγκόσμια κοινότητα. Γίνονται συνεχείς προσπάθειες για να μειωθούν οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στις πόλεις, συνθήκη η οποία αφορά σε μεγάλο βαθμό τα κτίρια και τις υποδομές γενικότερα. Η δημιουργία περισσότερων χώρων πρασίνου, θεωρείται πλέον επιτακτική ανάγκη για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος. Βέβαια η ύπαρξη δημόσιων χώρων, που θα ενισχύουν τις κοινωνικές και αθλητικές δραστηριότητες των πολιτών είναι εξίσου απαραίτητη για την επίτευξη της βιωσιμότητας.

Επίκεντρο του αστικού σχεδιασμού πρέπει να είναι ο άνθρωπος, επισημαίνουν ο Αναστάσιος Τσερπέλης και ο Κωνσταντίνος Μορφούτσικος, Αρχιτέκτονες Τοπίου του Γραφείου Αρχιτεκτονικών Μελετών Utopia Landscapes. Πιο αναλυτικά δηλώνουν: «Έχοντας την εμπειρία μιας δεκαετίας στη σύνταξη μελετών ανοιχτών δημόσιων χώρων, θα επιλέγαμε να ορίσουμε ως άρτιο αστικό σχεδιασμό τον διαχρονικό και συνεχή, με προσανατολισμό τον άνθρωπο και τη σαφή επιδίωξη εξασφάλισης βασικών αναγκών αυτού. Τέτοιες ανάγκες, είναι η κοινωνική συναναστροφή και επικοινωνία, η άθληση και η επαφή του με το φυσικό περιβάλλον. Σπουδαίο θα χαρακτηρίζαμε το παράδειγμα της Νέας Σμύρνης. Πρόκειται για ένα προάστιο, το οποίο χτίστηκε βάσει ρυμοτομικού σχεδίου με καθαρά ανθρωποκεντρική στόχευση και ως αποτέλεσμα σήμερα, διαθέτει ένα ομοιογενές σύνολο ανοιχτών κοινόχρηστων χώρων, όπως πλατείες, άλση και αθλητικές εγκαταστάσεις, ομοιόμορφα κατανεμημένοι στον αστικό ιστό. Οι χώροι αυτοί υπάρχουν και διαμορφώνονται μέσα στο χρόνο, μέσα από τη διαρκή σχεδίαση».

Ο σύγχρονος αστικός σχεδιασμός θα πρέπει να ικανοποιεί αφενός τα περιβαλλοντικά κριτήρια και αφετέρου να καλύπτει τις ανάγκες των πολιτών επεξηγεί ο Νίκος Σουλάκης, Δρ. Αρχιτέκτων του Γραφείου S.ar Αρχιτέκτονες Μηχανικοί: «Ο αστικός σχεδιασμός, δηλαδή ο σχεδιασμός του δημόσιου χώρου, είναι ένα πρόσφατο γεγονός για τις ελληνικές πόλεις, οι οποίες αναπτύχθηκαν με πολεοδομικά σχέδια σχεδόν ταυτισμένα με την οικονομία της ανοικοδόμησης και την πρωταγωνιστική εισβολή του αυτοκινήτου στο αστικό γίγνεσθαι. Σήμερα, μιλώντας για αστικό σχεδιασμό εννοούμε κυρίως αστικές αναπλάσεις του δημόσιου χώρου και δευτερευόντως μελέτες αδόμητων εκτάσεων. Σε αυτή την πορεία γίνεται φανερή η συμβολή του αστικού σχεδιασμού στη βιωσιμότητα. Ο σχεδιασμός των αναπλάσεων, βάζει πλέον στο κάδρο τον άνθρωπο (με τις βιολογικές και κοινωνικές του ανάγκες) και το περιβάλλον, δύο παραμέτρους βιωσιμότητας που έλλειπαν από το αστικό τοπίο των ελληνικών πόλεων. Τα υπόλοιπα είναι απλώς σχεδιασμός, η ποιότητα του οποίου (κατά συνέπεια και η αρτιότητα) εναπόκειται στην ευαισθησία και τις δεξιότητες της εκάστοτε μελετητικής ομάδας που τον διεκπεραιώνει και στην διαχειριστική ικανότητα του φορέα που τον υλοποιεί».

Ακολούθως η Ζωή Σπηλιοπούλου, Senior Architect του Γραφείου People B, επισημαίνει τη σημασία του ανθρωποκεντρικού σχεδιασμού: «Ο αστικός σχεδιασμός αφορά το δημόσιο χώρο και διαμορφώνει ένα μεγάλο μέρος της ζωής μας στις πόλεις. Από την απλή βόλτα, το «άραγμα» στις πλατείες και τις καθημερινές μετακινήσεις με οποιοδήποτε μέσο, μέχρι και τις συγκεντρώσεις, τις γιορτές και τις διαμαρτυρίες, ο δημόσιος χώρος είναι το επίκεντρο της αστικής ζωής. Ως υπέρμαχος του ανθρωποκεντρικού σχεδιασμού, πιστεύω ότι ο επιτυχής σχεδιασμός πηγάζει από τους ίδιους τους χρήστες και αφορά δημόσιο χώρο, που όχι απλά δεν αποκλείει κανέναν, αλλά πραγματικά θεμελιώνει μια αστική ζωή, που χτίζει την αίσθηση του ανήκειν σε όλους. Η κοινωνική βιωσιμότητα έρχεται να συναντήσει τη βιοκλιματική αρχιτεκτονική για τη δημιουργία μιας ολικά βιώσιμης πόλης».

«Ο αστικός σχεδιασμός είναι μία ολοκληρωμένη συνθετική μελέτη που άπτεται πολλών παραμέτρων. Ο σχεδιασμός μίας πόλης (δομημένου περιβάλλοντος και δημόσιου χώρου), συμβάλλει στην κατανόηση των παραμέτρων εκείνων που με τη σειρά τους θα διαμορφώσουν ένα πλέγμα προτάσεων για το μέλλον της. Οι προτάσεις αντλούν αναφορά από τη συλλογική μνήμη, την καθημερινότητα, τη διαχρονικότητα, τις ανάγκες, τις αντιλήψεις, τα ιδιαίτερα περιβαλλοντικά χαρακτηριστικά και το πολιτισμικό υπόβαθρο της κοινωνίας στην οποία απευθύνεται. Ο σχεδιασμός λειτουργεί ως σκηνογραφία, χαράσσοντας δομή, μορφή, δίνοντας ζωή και νόημα. Έχει τη δυναμική να δημιουργεί κίνηση, συνάντηση, στάση, αναψυχή, ανάπαυση» αναφέρει η Άννα Σκιαδά, Αρχιτέκτων DESA – PARIS, Επιμελήτρια Αρχιτεκτονικών Εκθέσεων & Σύμβουλος Τομέα Τεχνικών Έργων στην ΤΕΧΝΟΠΟΛΗ Α.Ε. και συμπληρώνει «Ο άρτιος αστικός σχεδιασμός οφείλει να διατηρεί την ευελιξία των χρήσεων, να προτείνει λύσεις στοιχειώδεις, απλές, οικείες και αναγνωρίσιμες στους κατοίκους. Θα πρέπει επίσης να ανασυγκροτεί τις συνθήκες εκείνες που επιτρέπουν την ανασύσταση της κοινωνικής και πολιτισμικής οικειότητας, αποφεύγοντας στο μέτρο του δυνατού τις μονοπολιτισμικές γκετοποιήσεις και να λειτουργεί σαν φόντο μέσα από το οποίο ο καθένας αναγνωρίζει την παρουσία και την αξία του. Συγχρόνως αποτυπώνει την αισθητική της κάθε εποχής και την αντίληψη του «ωραίου» για την πόλη. Η αναγκαιότητα αστικού σχεδιασμού, στη λογική μίας ολοκληρωμένης αντιμετώπισης, συμβάλλει στη μακροβιότητα και βιωσιμότητα της πόλης».

Στη συνέχεια ο Ηλίας Παπαγεωργίου, Aρχιτέκτων και Επικεφαλής του Γραφείου PILA Studio, τονίζει ότι ο αστικός σχεδιασμός θα πρέπει να παρέχει ευελιξία και περιθώρια ανάπτυξης στην πόλη: «Ο αστικός σχεδιασμός μπορεί και πρέπει να συμβάλλει στην βιωσιμότητα των πόλεων. Ξεκινώντας από πολύ βασικά στοιχεία, όπως για παράδειγμα τη μορφολογία ενός οικοδομικού τετραγώνου, επηρεάζει σημαντικά συνθήκες, όπως τον αερισμό και τον προσανατολισμό των κτιρίων και κατ’ επέκταση τις ενεργειακές τους ανάγκες. Ταυτόχρονα, η βιωσιμότητα της πόλης εξαρτάται και από την ευελιξία που έχει στο να προσαρμόζεται σε νέες συνθήκες και ανάγκες. Ιδιαίτερα σήμερα με την διαρκή και ταχεία εξέλιξη της τεχνολογίας και των συστημάτων, πιστεύω πως ο άρτιος αστικός σχεδιασμός πρέπει να επιτρέπει την ένταξη αυτών των τεχνολογιών με ευελιξία, ώστε να υπάρχει χώρος για μελλοντική ανανέωση/αναβάθμιση».

Το ευ ζην στις μεγαλουπόλεις
Τα μεγάλα αστικά κέντρα αποτελούνται από εκατομμύρια κατοίκους, γεγονός που θέτει εμπόδια στην ύπαρξη ενός λειτουργικού και φιλόξενου περιβάλλοντος, το οποίο θα πληροί τις προϋποθέσεις για μία ποιοτική ζωή σε όλες τις εκφάνσεις της. Η ψυχαγωγία, ο αθλητισμός, η άνετη και γρήγορη μετακίνηση, η κοινωνικοποίηση, οι πολιτιστικές εκδηλώσεις και η επαφή με το φυσικό περιβάλλον είναι μόνο ορισμένες πτυχές του ευ ζην, τις οποίες καλείται να καλύψει στο μέγιστο εφικτό βαθμό ο αστικός σχεδιασμός.
Το περιβάλλον της πόλης δεν πρέπει να είναι δύσκαμπτο, καθώς οφείλει να προσαρμόζεται στις υφιστάμενες ανάγκες των πολιτών, υπογραμμίζει η Ζ. Σπηλιοπούλου: «Ο αστικός σχεδιασμός οφείλει να δημιουργεί δημόσιους χώρους που να προσαρμόζονται στις αλλαγές του περιβάλλοντος, του αστικού βίου και των τάσεων της ζωής μας. Τα τελευταία δύο χρόνια, τα χρόνια της πανδημίας, πολλές πόλεις έχουν αυθόρμητα αλλάξει τον δημόσιο χώρο, ώστε να ανταποκρίνεται στα νέα δεδομένα και στη «νέα» αστική ζωή, ενώ παράλληλα δίνει την ευκαιρία για αποστάσεις ασφαλείας ανάμεσα στους χρήστες. Αλλά και πριν από αυτό, η στροφή στην βιώσιμη μετακίνηση με τα πεζοδρομημένα κέντρα πόλεων, τους ποδηλατοδρόμους και την ελαχιστοποίηση της χρήσης ΙΧ, δημιούργησαν τη βάση για τον αστικό χώρο και το ευ ζην των πολιτών».

Μείζονος σημασίας είναι η δόμηση ενός ελκυστικού περιβάλλοντος με ποικίλα ερεθίσματα, το οποίο θα ενεργοποιεί τους πολίτες, τονίζει η Α. Σκιαδά: «Η ανάγκη του σύγχρονου ανθρώπου συνεχούς αναζήτησης ερεθισμάτων και εικόνων, δεν αποτρέπει και την αναζήτηση πόλων έλξεων έξω από την κατοικία του, μακριά από τις οθόνες, σε δημόσιο χώρο συνάντησης και αναψυχής, σε ένα στέκι, σε μία πλατεία, σε ένα κήπο-πάρκο. Γενικά σε ένα χώρο κοινωνικοποίησης του. Η δημιουργία μέσα από τον αστικό σχεδιασμό χώρων πολλαπλών χρήσεων και η διάχυση τους μέσα στο δομημένο περιβάλλον, η ορθολογική κατανομή τους, ως σημαντική και αναγκαία παράμετρος σχεδιασμού των νέων οικιστικών περιοχών σε αδόμητα οικόπεδα της πόλης, καθώς και του επιμέρους επανασχεδιασμού υποβαθμισμένων περιοχών, δημιουργούν τις ικανές συνθήκες, ώστε να συνδράμουν στο ευ ζην των πολιτών».

Με τη σειρά τους ο Α. Τσερπέλης και ο Κ. Μορφούτσικος δηλώνουν: «Το ευ ζην των πολιτών, όπως μπορεί να το μετουσιώσει ο σύγχρονος αστικός χώρος, θα το εντοπίζαμε στις ανάγκες για άνετη προσβασιμότητα, μετακίνηση για όλους, κοινωνική συναναστροφή, επαφή με το φυσικό περιβάλλον, έκφραση και συμμετοχή σε πολιτιστικές εκδηλώσεις, δηλαδή στη δυνατότητα επιλογής και εξασφάλισης ενός εύρους επιλογών. Ο σύγχρονος σχεδιασμός των ανοιχτών χώρων κινείται στη λογική της διασφάλισης της ποιότητας ζωής των πολιτών. Επιδίωξη του σχεδιασμού του δημόσιου χώρου σήμερα είναι να είναι φιλόξενος, καλαίσθητος και μεταβλητός, να δύναται δηλαδή να εξυπηρετήσει ένα εύρος δραστηριοτήτων και εκδηλώσεων. Θα επιλέγαμε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα το πάρκο Νιάρχος».

Ο αστικός σχεδιασμός για να αποφέρει τα επιθυμητά αποτελέσματα δεν θα πρέπει να περιορίζεται σε μεμονωμένες παρεμβάσεις, αλλά να υπάρχει μία ολιστική προσέγγιση, διασαφηνίζει ο Ν. Σουλάκης: «Θεωρώ ότι η προσέγγιση αφορά μόνο επιτυχημένα παραδείγματα σχεδιασμού. Είναι διαφορετική η συνδρομή μεμονωμένων θυλάκων αστικού σχεδιασμού και διαφορετική η υλοποίηση ενός συγκροτημένου προγράμματος αστικού σχεδιασμού με καμβά την πόλη για το ευ ζην των πολιτών. Στην πρώτη περίπτωση, η αύρα του επιτυχημένου σχεδιασμού ευεργετεί τους άμεσους χρήστες του συγκεκριμένου χώρου, στο βαθμό που ανταποκρίνεται στις άμεσες ή ευρύτερες χρηστικές τους ανάγκες προσβασιμότητας, κοινωνικής συνάθροισης, επαφής με το φυσικό περιβάλλον κλπ.

Η δεύτερη περίπτωση ξεπερνάει το στενό πλαίσιο του design και εγγίζει άλλες ποιότητες στο ευ ζην των πολιτών. Με τη δημιουργία δικτύου δημόσιων χώρων, αναμοχλεύονται θέματα ισόρροπης και «δίκαιης» αστικής ανάπτυξης. Αποδέκτες είναι πλέον το σύνολο των πολιτών. Εκτός των στενά χρηστικών ευεργετημάτων, ο αστικός σχεδιασμός δημιουργεί νέους τόπους συλλογικής αναφοράς, συμβάλλοντας στη βελτίωση του συμ-πολιτισμού και συγχρόνως προσθέτει πολλαπλές αναπτυξιακές προοπτικές προς όφελος του συνόλου των πολιτών». Ο αστικός σχεδιασμός αποτελεί παράγοντας συνοχής και οργάνωσης διασαφηνίζει ο Η. Παπαγεωργίου: «Βασικός στόχος του αστικού σχεδιασμού είναι να δίνει συνοχή στο αστικό περιβάλλον και κατ’ επέκταση στη ζωή των πολιτών. Είναι δηλαδή ένα εργαλείο συντονισμού των απαραίτητων στοιχείων (όπως τα δίκτυα, η κυκλοφορία και ο αστικός εξοπλισμός), τα οποία κάνουν την πόλη λειτουργική και φιλική προς τους πολίτες. Είναι κάτι το οποίο νομίζω έχει μεγάλη ανάγκη η ελληνική πόλη, καθώς όλα αυτά τα στοιχεία βρίσκονται σε αντιπαράθεση στο αστικό περιβάλλον και δυσκολεύουν την καθημερινότητα των πολίτων».

Εξελίξεις και σύγχρονες πρακτικές
Με βάση τα όσα αναφέρθηκαν, γίνεται αντιληπτό ότι η υλοποίηση ενός άρτιου αστικού σχεδιασμού είναι μία απαιτητική διαδικασία, η οποία έρχεται αντιμέτωπη με πολλαπλές προκλήσεις. Οι σύγχρονες τάσεις και πρακτικές στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό επιδιώκουν να εξομαλύνουν τις διαδικασίες και να αποφέρουν το βέλτιστο αποτέλεσμα στην πόλη και στη ζωή των κατοίκων της.
Ο αστικός σχεδιασμός βρίσκεται σε συνάρτηση με τις ιδιαιτερότητες του εκάστοτε δημόσιου χώρου και επηρεάζεται από κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες, αναφέρει ο Ν. Σουλάκης: «Όπως καταλαβαίνετε, ο αστικός σχεδιασμός δεν είναι «ξερό» design. Η διαμόρφωση του δημόσιου χώρου έχει ανέκαθεν χρησιμοποιηθεί και ως δυναμικό και στρατηγικό εργαλείο οικονομικού και κοινωνικού (ανα)σχεδιασμού. Τελευταία και περιβαλλοντικού. Πάντα υπάρχει στο προσκήνιο ή στο παρασκήνιο μία προγραμματική παράμετρος, που οφείλει να επηρεάζει τον σχεδιασμό. Από τα πάρκα τσέπης, ως την ανάκτηση παραλιακών μετώπων δεκάδων χιλιομέτρων και από τις επεμβάσεις τύπου Χ4, ως τον ανασχεδιασμό και την ενσωμάτωση αστικών πακέτων κλίμακας Ελληνικού, το εύρος των πρακτικών που αναδύεται είναι τεράστιο και άλλο τόσο είναι το εύρος των σχεδιαστικών τάσεων. Ενίοτε πρωταγωνιστεί ο συμβολικός χαρακτήρας του χώρου, άλλοτε οι περιβαλλοντικοί παράγοντες.

Παράμετροι έξυπνης πόλης και νέων τεχνολογιών ενσωματώνονται στο σχεδιασμό. Ωστόσο, βασικός παράγοντας παραμένει σε όλες τις περιπτώσεις ο ρόλος που έχει ο δημόσιος χώρος στον εκάστοτε αστικό αποδέκτη. Άλλος ο δημόσιος χώρος στη Σιγκαπούρη, στο LA, στη Βαρκελώνη, στο Ναύπλιο. Άλλος σε ένα ιστορικό κέντρο, σε ένα νεόδμητο προάστειο ή σε ένα πάρκο και άλλος ο περιβάλλοντας χώρος ενός βαρύνοντος κτιρίου. Τα υπόλοιπα είναι απλώς σχεδιασμός».

Την επιρροή των οικονομικών και κοινωνικών παραγόντων επισημαίνει και η Α. Σκιαδά: «Η εξέλιξη του ιδιωτικού βίου, του οποίου αποτέλεσμα είναι η εξατομίκευση των αναγκών των κατοίκων της πόλης, διαμορφώνει δύο παραδοχές, που διέπουν σήμερα τις τάσεις αστικού σχεδιασμού. Αφενός την περιχαράκωση σε ένα «προσωπικό χώρο» και αφετέρου την εγκατάλειψη του δημόσιου χώρου. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, όπου «τρέχουν» η επικοινωνία και η πληροφόρηση, αμβλύνονται τα σύνορα και χάνονται τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των πόλεων. Οι κανόνες που διέπουν την καθημερινή κοινωνικότητα προβάλλουν ένα νέο τύπο αστικού χώρου, απόλυτα ελεγχόμενου ως υποκατάστατο του παλιού, σε κλειστούς χώρους μεγάλων εμπορικών κέντρων, σε πολυκαταστήματα πολυτελείας, σε ξενοδοχεία και σε συγκροτήματα Multiplex κινηματογράφων.

Οι νέοι αυτοί χώροι επαναπροσδιορίζουν τη συλλογικότητα και την επικοινωνία, βασίζοντάς τες στην κατανάλωση. Επίσης τα νέα δεδομένα τουριστικής ανάπτυξης και ιδιωτικών επενδύσεων, διαμορφώνουν πλέον πόλεις προς αναζήτηση καταναλωτικών προτύπων και ονείρων». Περί των διεθνών τάσεων κάνει λόγο η Ζ. Σπηλιοπούλου: «Παραπάνω από 10 χρόνια πριν, ορισμένες πολιτείες των ΗΠΑ εισήγαγαν την έννοια του προσωρινού, όπου με χρώμα και κινητά στοιχεία δημιουργούσαν επεκτάσεις πλατειών και πεζοδρομίων, αλλά και ποδηλατοδρόμους σε σημεία που έχριζαν επείγουσας αλλαγής. Το προσωρινό είχε στόχο να αποδείξει την αναγκαιότητα για αστικό σχεδιασμό και έτσι μετατρεπόταν μέσω σωστής μελέτης σε μόνιμο. Στην Ευρώπη, η Δανία και οι Σκανδιναβικές χώρες επενδύουν στον αστικό σχεδιασμό με παραδειγματικές πλατείες.

Με την εμφάνιση των smart cities, ο αστικός χώρος εκσυγχρονίζεται, με παραδείγματα που ξεκινούν από τα smart crossings και την χρήση υλικών, που συνδράμουν στην παραγωγή ενέργειας, μέχρι την κυκλική οικονομία. Η Αθήνα, μια πόλη με μεγάλη δυναμική να μεταμορφωθεί σε σύγχρονο κέντρο αστικής ζωής, μπορεί να αντλήσει πολλά από τις πόλεις της Δυτικής Ευρώπης».
Την αξία του ολιστικού σχεδιασμού υπογραμμίζει ο Η. Παπαγεωργίου: «Είναι ιδιαίτερα σημαντικό θεωρώ, ότι ολοένα και περισσότερο στην συζήτηση για τον αστικό σχεδιασμό, η πόλη αντιμετωπίζεται ολιστικά ως ένα οικοσύστημα και λιγότερο ως ένα σύνολο μεμονωμένων στοιχείων.

Επίσης, αν μπορούσα να ξεχωρίσω μία από τις προβληματικές που επικρατούν στη συζήτηση για την πόλη, θα έλεγα πως είναι το ζήτημα της μετακίνησης (mobility). Πρέπει να καθιερωθούν νέα μέσα μεταφοράς βασισμένα στον ηλεκτρισμό ή στη χρήση ποδηλάτου και να επικρατήσει γενικότερα η λογική των γειτονιών με πιο εύκολες μετακινήσεις. Ένα δεύτερο ζήτημα είναι εκείνο της κατοικίας, καθώς αναδύονται νέα μοντέλα κατοίκησης και ανάγκες. Επίσης, σημαντικό είναι και το αίτημα πρόσβασης σε προσιτή (affordable) κατοικία, αφού ανά τον κόσμο βλέπουμε το κόστος της να αυξάνεται διαρκώς. Τέλος, αναδύονται νέα μοντέλα σχεδιασμού της πόλης πιο συμμετοχικά, όπου πολίτες μελετητές, επενδυτές και φορείς βρίσκονται στο τραπέζι για τον σχεδιασμό της πόλης».

Ο ποιοτικός και προσεγμένος σχεδιασμός μπορεί να συνδυαστεί με την εξοικονόμηση πόρων, αναφέρουν ο Α. Τσερπέλης και ο Κ. Μορφούτσικος: «Με βάση την εξειδίκευση μας στην αρχιτεκτονική τοπίου, έχουμε υιοθετήσει στο γραφείο την ανθεκτικότητα ή βιωσιμότητα (resilience). Με γνώμονα την ανθεκτικότητα, η σχεδιαστική προσέγγιση γίνεται με σεβασμό στους πόρους που διαθέτουμε, προκειμένου να υποστηρίξουμε την αναβάθμιση ενός ανοιχτού χώρου. Δηλαδή στην ανάπλαση μιας πλατείας ή ενός πάρκου, φροντίζουμε να διατηρήσουμε ότι μπορούμε, προκειμένου να προχωρήσουμε σε μια πρόταση χωρίς να έχουμε σπαταλήσει όλο το «budget» του έργου στην υποδομή.

Ωστόσο σχεδιάζουμε επιθετικά, ώστε να καλύψουμε τις ανάγκες της εποχής μας, η οποία εξελίσσεται εξαιρετικά γρήγορα, προκειμένου ο ανοιχτός χώρος να είναι σύγχρονος και ελκυστικός στον κόσμο. Ιδανικό παράδειγμα αποτελεί ο Δήμος Μοσχάτου – Ταύρου, που έχει μία συνέχεια αναβαθμίσεων των ανοιχτών του χώρων, βασισμένη σε αυτήν τη λογική και με σεβασμό προς το δημόσιο αίσθημα, αναφορικά με τη διάθεση των πόρων».

Βασίλης – Φοίβος Αξιώτης: Με ταχύτατους ρυθμούς προχωρούν οι αναπλάσεις στην Αθήνα

Ο Βασίλης-Φοίβος Αξιώτης, Αντιδήμαρχος Αστικών και Κτιριακών Υποδομών και Σχεδίου Πόλεως του Δήμου Αθηναίων, μας μιλά για τις τελευταίες εξελίξεις σχετικά με τα έργα ανάπλασης στην πρωτεύουσα και το πώς πρόκειται αυτά να αναβαθμίσουν την ζωή των πολιτών.

Πώς η ανάπλαση των πεζόδρομων σε Πλάκα-Μοναστηράκι, θα αναδείξει το ιστορικό κέντρο της Αθήνας;

Η αναβάθμιση του ιστορικού κέντρου της Αθήνας είναι απαραίτητος παράγοντας για την σύγχρονη εξέλιξή της. Για αυτό το λόγο, από τις πρώτες κιόλας ημέρες της νέας δημοτικής αρχής, στον Δήμο Αθηναίων εκπονήσαμε ένα συγκεκριμένο πλάνο τεχνικών έργων για την πόλη. Το τεχνικό πρόγραμμα που εκτελούμε σήμερα είναι ύψους περίπου 350 εκ. ευρώ και είναι το μεγαλύτερο από την εποχή των Ολυμπιακών Αγώνων. Πρόκειται για έναν σχεδιασμό που αφορά το σύνολο της Αθήνας, τόσο δηλαδή το κέντρο όσο και το σύνολο των 129 γειτονιών της πόλης. Μέσα σε αυτόν τον σχεδιασμό εντάσσεται και η ανάπλαση δύο εκ των ιστορικότερων γειτονιών της πρωτεύουσας, της Πλάκας και του Μοναστηρακίου. Στόχος είναι η αισθητική αναβάθμιση των δύο περιοχών μέσα από την ενοποίησή τους. Επιλέξαμε να μπούμε στη διαδικασία διενέργειας αρχιτεκτονικού διαγωνισμού, από τον οποίο θα προκύψουν αρχιτεκτονικά βραβεία και βεβαίως με το πρώτο αρχιτεκτονικό βραβείο θα συμβληθούμε για να μπορέσουμε να αναπλάσουμε τις δυο αυτές περιοχές. Μιλάμε για ένα πλάνο που θα διαρκέσει 4 χρόνια, καθώς οι διαδικασίες διενέργειας αρχιτεκτονικών διαγωνισμών είναι αργές. Ταυτόχρονα, θέλουμε να βάλουμε και μία κυκλοφοριακή τάξη. Αντιλαμβάνεστε ότι οποιαδήποτε αρχιτεκτονική παρέμβαση χωρίς να υπάρχει ταυτόχρονα κυκλοφοριακή συμμόρφωση απλά δεν γίνεται να πετύχει.

Ποιες εξελίξεις υπάρχουν σχετικά με το γήπεδο του Παναθηναϊκού στον Βοτανικό; Ποιος πρόκειται να είναι ο οικονομικός και κοινωνικός αντίκτυπος του έργου;

Το γήπεδο του Παναθηναϊκού στον Βοτανικό αποτελεί ένα μόνο κομμάτι της, ίσως, σημαντικότερης αναπτυξιακής προσπάθειας της δημοτικής αρχής για το παρόν και το μέλλον της Αθήνας. Αναφέρομαι φυσικά στην Διπλή Ανάπλαση, αναπόσπαστο κομμάτι της οποίας αποτελεί το γήπεδο του Παναθηναϊκού. Σε αυτή συμπεριλαμβάνονται -εκτός από το γήπεδο ποδοσφαίρου και τις εγκαταστάσεις του Ερασιτέχνη της ιστορικής ομάδας της πόλης- η δημιουργία (στη θέση του νυν γηπέδου της Λεωφόρου Αλεξάνδρας) χώρου πρασίνου και αναψυχής 18 στρεμμάτων, αθλητικού μουσείου του ΠΑΟ, αίθουσας συσκέψεων, χώρου αναψυχής και εστίασης και υπόγειο πάρκινγκ έως 700 θέσεων, καθώς και η «επέκταση» της πόλης στον Βοτανικό, που θα μετατραπεί, πλέον, σε μία κανονική γειτονιά.

Καταλαβαίνετε τι σημαίνει αυτό για την κοινωνική και οικονομική ανάπτυξη της Αθήνας. Μάλιστα, για να το πετύχουμε αυτό έχουμε εξασφαλίσει 255 εκ. ευρώ, τα οποία αντιστοιχούν σε 115 εκ. ευρώ για το γήπεδο (έως 40.000 θέσεων, το οποίο θα δημοπρατηθεί σύντομα) και τις εγκαταστάσεις του Ερασιτέχνη και άλλα 140 εκ. από το Ταμείο Ανάκαμψης για την αναβάθμιση των υποδομών της περιοχής. Συζητάμε για ένα έργο το οποίο, βάσει μελέτης, αναμένεται να προσελκύσει άμεσες επενδύσεις ύψους 300 εκ. ευρώ και όπως είπε και ο Δήμαρχος Αθηναίων, Κώστας Μπακογιάννης, «βρισκόμαστε σε καλό δρόμο και μέσα στο 2022 θα δείτε και τα πρώτα έργα».

Η γραμμή 4 του μετρό είναι ένα έργο που αναμφίβολα θα διευκολύνει τις μετακινήσεις των πολιτών. Ωστόσο με τις εργασίες, ενδέχεται να πληγεί ένα τμήμα του τοπικού πρασίνου. Ποιες δράσεις έχουν προγραμματιστεί για να διατηρηθεί το περιβαλλοντικό ισοζύγιο;

Όπως αναφέρατε, η κατασκευή της γραμμής 4 του μετρό αποτελεί ένα τεράστιο έργο, το οποίο θα δώσει τεράστια κυκλοφοριακή ανάσα στην Αθήνα. Θα μειώσει τον αριθμό των αυτοκινήτων στον αστικό ιστό και θα διευκολύνει τις μετακινήσεις των πολιτών. Στον δημόσιο διάλογο υπάρχει η ανησυχία, ότι με τις εργασίες κατασκευής θα πληγεί τμήμα του πρασίνου στις περιοχές που θα κατασκευαστούν οι σταθμοί. Λογικό για εκείνους που δεν γνωρίζουν. Ανάλογη συζήτηση έγινε και σε πρόσφατο Δημοτικό Συμβούλιο του Δήμου Αθηναίων, όπου ψηφίστηκε το μνημόνιο συνεργασίας ανάμεσα στο Δήμο Αθηναίων, το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών, την ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ Α.Ε. και την ΑΝΑΠΛΑΣΗ ΑΘΗΝΑΣ Α.Ε για την κατασκευή της Γραμμής 4. Στο μνημόνιο αυτό, λοιπόν, περιγράφεται ξεκάθαρα το τι θα συμβεί με την κοπή δένδρων, τις αποκαταστάσεις πλατειών όπου θα γίνουν σταθμοί κτλ. Συγκεκριμένα προβλέπεται η υποχρέωση της ΑΤΤΙΚΟ ΜΕΤΡΟ για καταγραφή όλων των δένδρων και θάμνων που πρόκειται να καθαιρεθούν, να μεταφυτευθούν ή να μετακινηθούν, τη μεταφορά τους και την μεταφύτευσή τους σε χώρους που θα υποδείξει η αρμόδια διεύθυνση Πρασίνου και Αστικής Πανίδας. Επιπλέον, πρέπει να καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια για την μεταφύτευση του συνόλου των δέντρων, όπου είναι τεχνικά εφικτό.

Οι μεταφυτεύσεις θα πραγματοποιούνται σύμφωνα με τις οδηγίες της αρμόδιας υπηρεσίας που θα υποδείξει και τις νέες θέσεις. Σημειώνεται ότι μετά την ολοκλήρωση των εργασιών του Έργου, θα φυτευτούν νέα δέντρα σύμφωνα με την φυτοτεχνική μελέτη που θα εκπονηθεί. Όπως ανέφερε και ο Δήμαρχος Αθηναίων, Κώστας Μπακογιάννης, στο Δημοτικό Συμβούλιο: «Με το μνημόνιο διασφαλίζεται η διατήρηση του πράσινου ισοζυγίου με τη φύτευση 2.000 δένδρων, η διενέργεια δημόσιων αρχιτεκτονικών διαγωνισμών για την αποκατάσταση των δημόσιων χώρων (πλατείες κ.α) που θα χρησιμοποιηθούν ως εργοτάξια ή θα κατασκευαστούν οι σταθμοί, καθώς και η μεταφορά και επανατοποθέτηση του αστικού εξοπλισμού από αυτούς τους χώρους (μνημεία, φωτιστικά κ.α.)». Καταλαβαίνω, λοιπόν, να ανησυχεί κάποιος ο οποίος δεν γνωρίζει. Αδυνατώ να αντιληφθώ εκείνους, που συνεχίζουν να αντιδρούν, ενώ γνωρίζουν ακριβώς τι έχει υπογραφεί και ποιες δεσμεύσεις υπάρχουν από όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές.

Ποια αντιπλημμυρικά έργα είναι προγραμματισμένα να υλοποιηθούν στην περιοχή του Λυκαβηττού;

Δεν έχει νόημα να γίνονται έργα ανάπλασης αν ταυτόχρονα δεν «θωρακίζεται» η πόλη με αντίστοιχα έργα προστασίας από ακραία καιρικά φαινόμενα, τα οποία, δυστυχώς, λόγω της κλιματικής αλλαγής, εμφανίζονται όλο και πιο συχνά στην Ελλάδα. Για τον λόγο αυτό βρίσκονται σε εξέλιξη τα έργα αντιπλημμυρικής θωράκισης του λόφου του Λυκαβηττού. Ένα έργο υψίστης σημασίας τόσο για τη χλωρίδα και την πανίδα του λόφου όσο και για τον αστικό ιστό, δηλαδή για τα σπίτια που βρίσκονται τριγύρω και «υποφέρουν» σε κάθε μεγάλη βροχόπτωση. Εφαρμόζουμε στο σημείο καινοτόμες, ήπιες, και καλαίσθητες αντιπλημμυρικές – αντιδιαβρωτικές τεχνικές και υλικά στη νοτιοανατολική πλευρά του. Θα ακολουθήσει η αντικατάσταση της ασφαλτόστρωσης του δρόμου σε όλο το μήκος και νέα επίστρωσή του με υδατοπερατά υλικά, που θα συμβάλλουν και αυτά με τη σειρά τους στην αντιπλημμυρική προστασία. Και επειδή μιλάμε για τον Λυκαβηττό, σε δεύτερο βαθμό προχωρούν οι εργασίες αποκατάστασης του στατικού φορέα στο Θέατρο, το οποίο επλήγη από την κακοκαιρία «Ελπίς». Τέλος, θέλουμε να αναβαθμίσουμε την χλωρίδα και την πανίδα του λόφου με το τρίτο κατά σειρά έργο, που θα έρθει σε 2-2,5 χρόνια από τώρα και θα αναβαθμίσει ποιοτικά και ουσιαστικά τον Λυκαβηττό.

Πώς τα έργα σε Ομόνοια, Σύνταγμα και Πανεπιστημίου πρόκειται να αλλάξουν το πρόσωπο της Αθήνας και βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των πολιτών;

Τα έργα τα οποία αναφέρετε έχουν ενταχθεί στο συνολικό πρόγραμμα τεχνικών έργων, που σας ανέφερα παραπάνω και αποτελούν κομμάτια του Μεγάλου Περίπατου. Η ανάπλαση της πλατείας Ομονοίας ήταν το πρώτο χρονικά έργο του Μεγάλου Περιπάτου. Ένα έργο που «άλλαξε» την εικόνα της περιοχής τόσο αισθητικά όσο και περιβαλλοντικά. Να σημειώσω εδώ ότι, λόγω των υλικών που χρησιμοποιήθηκαν και του σιντριβανιού, έχει βελτιωθεί το μικροκλίμα στο σημείο. Εδώ και αρκετούς μήνες έχει ξεκινήσει και η ανάπλαση της κάτω πλευράς της Πλατείας Συντάγματος και σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα, θα αποδοθεί πλήρως ανακαινισμένη, τέλος Μαρτίου. Παράλληλα, βρίσκεται σε εξέλιξη και η διαπλάτυνση των πεζοδρομίων της οδού Πανεπιστημίου. Τώρα βρισκόμαστε στο τμήμα μεταξύ των οδών Αμερικής και Ομήρου, το οποίο θα έχει ολοκληρωθεί τον Μάρτιο. Η Πανεπιστημίου θα γίνει σε τέσσερα τμήματα, με ορίζοντα ολοκλήρωσης των έργων τον Δεκέμβριο του 2022. Και τα τρία κάποιοι τα χαρακτηρίζουν έργα «βιτρίνας». Εμείς θα επιμείνουμε ότι αποτελούν έργα που βελτιώνουν τόσο αισθητικά όσο και ποιοτικά την πρωτεύουσα και κατά συνέπεια την καθημερινότητα των δημοτών και των επισκεπτών του κέντρου της Αθήνας.

Σας ανέφερα, μόλις, τι συμβαίνει με το μικροκλίμα στην Ομόνοια. Θα σας πω τώρα κάτι που δεν μας τιμάει. Η υφιστάμενη Πανεπιστημίου δεν έχει πλάκες όδευσης τυφλών. Αυτό είναι αδιανόητο. Ο κεντρικότερος οδικός άξονας, που συνδέει την πλατεία Συντάγματος με την πλατεία Ομονοίας, δεν είχε, μέχρι σήμερα, πλάκες όδευσης τυφλών. Ερχόμαστε, λοιπόν, να κάνουμε και λίγο το αυτονόητο, να εξασφαλίσουμε την καθολική προσβασιμότητα, δημιουργώντας τις ράμπες ΑΜΕΑ και ενσωματώνοντας τις πλάκες όδευσης τυφλών για τους ανθρώπους με μειωμένη όραση. Είπαμε, αισθητική και ποιοτική αναβάθμιση. Και επειδή η ποιότητα της ζωής των πολιτών δεν είναι μόνο το κέντρο της Αθήνας, θα μου επιτρέψετε να σημειώσω ότι το 70%, περίπου, της απορρόφησης του προϋπολογισμού του τεχνικού προγράμματος είναι για τις γειτονιές της Αθήνας. Αφορά δηλαδή περιοχές εκτός του 1ου δημοτικού διαμερίσματος, δηλαδή του κέντρου. Εκεί που χτυπά η «καρδιά» της Αθήνας. Μιας Αθήνας που λίγο λίγο αλλάζει. Και είμαι σίγουρος ότι όσο περνάει ο καιρός οι Αθηναίες και οι Αθηναίοι θα διαπιστώνουν αυτή την αλλαγή στην καθημερινότητά τους.

Βασίλειος – Φοίβος Αξιώτης, Αντιδήμαρχος Αστικών και Κτιριακών Υποδομών και Σχεδίου Πόλεως του Δήμου Αθηναίων

Διεθνή έργα που έρχονται το 2022

Κορυφαία έργα του εξωτερικού που ξεχωρίζουν για τον πρωτότυπο αρχιτεκτονικό τους σχεδιασμό και αναμένεται να ολοκληρωθούν μέχρι το τέλος του 2022.
Πάρκα, γραφειακοί χώροι και συγκροτήματα κατοικιών συμπεριλαμβάνονται στη λίστα των αρχιτεκτονικών έργων που πρόκειται να ολοκληρωθούν μέσα στο έτος, συμφωνα με δημοσίευμα της ιστοσελίδας dezeen.com. Ποια είναι τα βασικά γνωρίσματα του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού τους, για τα οποία ξεχωρίζουν;

Performing Arts Center, Ταϊπέι
Μετά από πολλή προσμονή, το Performing Arts Center της Ταϊπέι θα ανοίξει επιτέλους τις πόρτες του στην πρωτεύουσα της Ταϊβάν το καλοκαίρι του 2022. Ο πολιτιστικός χώρος, ο οποίος παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από την ΟΜΑ το 2009, διαθέτει τρία μοναδικά θέατρα που συνδέονται σε έναν κεντρικό γυάλινο κύβο. Σε αντίθεση με τα παραδοσιακά θέατρα, όλοι οι χώροι των παρασκηνίων θα είναι ορατοί στο κοινό, μέσω ενός περιστρεφόμενου κινητού χώρου.

Sydney Modern, Αυστραλία
Στην Αυστραλία, το στούντιο SANAA θα ολοκληρώσει την επέκτασή στην Πινακοθήκη της Νέας Νότιας Ουαλίας, η οποία έχει σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο, ώστε να αντιπαραβάλει τη νεοκλασική αρχιτεκτονική της υπάρχουσας γκαλερί. Η επέκταση θα αποτελείται από μια σειρά διαδοχικών περιπτέρων με γυάλινους τοίχους και θα ενσωματώνει μια υπόγεια γκαλερί χτισμένη σε μια διαμορφωμένη δεξαμενή πετρελαίου, η οποία χρονολογείται από τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο.

Lanternen, Δανία
Το Lanternen είναι ένα ξύλινο κοινοτικό κέντρο για θαλάσσια σπορ, που κατασκευάζεται στην ακτή του Esbjerg στη Δανία. Σχεδιασμένο από τη Snøhetta και τη WERK Arkitekter, το κτίριο έχει σκοπό να θυμίζει την «τέχνη της ναυπηγικής» και θα διαθέτει ένα μεγάλο άνοιγμα στην πρόσοψή του, το οποίο θα οδηγεί τους επισκέπτες προς τη θάλασσα.

Arkansas Museum Of Fine Arts, ΗΠΑ
Ένα από τα κτίρια που πρόκειται να υλοποιηθούν φέτος στις ΗΠΑ είναι το επανασχεδιασμένο Μουσείο Καλών Τεχνών του Αρκάνσας στο Λιτλ Ροκ. Το προηγούμενο έτος, το στούντιο Gang που έχει αναλάβει το έργο, προσέφερε μια προεπισκόπηση του μουσείου, όταν διεύρεσε μία σειρά φωτογραφιών της νέας του οροφής. Φτιαγμένη από σκυρόδεμα, η στέγη διαθέτει καμπυλωτά υπόστεγα, τα οποία αποσκοπούν στην ενοποίηση των υφιστάμενων κατασκευών στην περιοχή.

DJI Headquarters, Κίνα
Η Foster + Partners έχει αναλάβει μια σειρά από έργα τα οποία πρόκειται να ολοκληρωθούν το 2022, αλλά ένα από τα πιο εντυπωσιακά project της είναι τα κεντρικά γραφεία που έχει σχεδιάσει για την εταιρεία ρομποτικής DJI στην πόλη Σεντσέν. Το έργο θα αποτελείται από δύο πύργους με δικτυώματα από στηρίγματα χάλυβα, που θα συνδέονται με μια κυρτή αερογέφυρα, η οποία έχει σχεδιαστεί για να αναδεικνύει την τελευταία τεχνολογία drone της εταιρείας.

Sundby School, Δανία
Το Sundby School είναι ένα δημοτικό σχολείο στη Δανία, σχεδιασμένο από το γραφείο Henning Larsen Architects σε συνεργασία με τους SKALA Architects, ETN Architects, MOE, Autens και BO-HUS. Το έργο θα διαθέτει προσβάσιμη για περπάτημα οροφή και ευέλικτους εσωτερικούς χώρους. Πρόκειται να γίνει το πρώτο κτίριο της κατηγορίας του, που θα του απονεμηθεί το Nordic Ecolabel, ένα επίσημο πιστοποιητικό βιωσιμότητας για την περιοχή, το οποίο λαμβάνει υπόψη λεπτομέρειες, όπως η κατανάλωση ενέργειας και η χρήση υλικών.

Nanjing Zendai Himalayas Center, Κίνα
Ένα ακόμη σπουδαίο έργο το οποίο αναμένουμε το 2022, είναι το κέντρο Nanjing Zendai Himalayas, σχεδιασμένο από το στούντιο MAD. Το συγκρότημα των 560.000 τετραγωνικών μέτρων αποτελεί ένα συνονθύλευμα από μικρά κτιρία, χώρους πρασίνου και υπερυψωμένα μονοπάτια, που οριοθετούνται από ογκώδεις πύργους με τρεχούμενο νερό.

San Pellegrino Flagship Factory, Ιταλία
Το San Pellegrino Flagship Factory θα ολοκληρωθεί σε μια ορεινή κοιλάδα της Ιταλίας, σχεδόν πέντε χρόνια αφότου το στούντιο BIG κέρδισε τον αντίστοιχο διεθνή αρχιτεκτονικό διαγωνισμό. Σχεδιάστηκαν τα κεντρικά γραφεία και το εργοστάσιο εμφιάλωσης της εταιρείας αναψυκτικών San Pellegrino, αποδίδοντας φόρο τιμής στην παραδοσιακή ιταλική αρχιτεκτονική με λεπτομέρειες όπως καμάρες, αψίδες και στοές.

Valley, Ολλανδία
Το συγκρότημα Valley που βρίσκεται στην Ολλανδία, σχεδιάστηκε από το γραφείο MVRDV. Αποτελείται από τρεις πολυώροφους κτιριακούς όγκους με προεξέχοντα πέτρινα παράθυρα και μπαλκόνια. Ενώ η κατασκευή του κτιρίου έχει ήδη ολοκληρωθεί, η «πράσινη επίστρωση» από 13.000 φυτά, δέντρα και θάμνους αφήνεται τώρα να αναπτυχθεί, ώστε να είναι έτοιμη εγκαίρως για τα εγκαίνια του 2022.

Xi’an International Football Centre, Κίνα
Φέτος θα ολοκληρωθεί ένα μεγαλοπρεπές γήπεδο ποδοσφαίρου από τους Αρχιτέκτονες Ζάχα Χαντίντ, εν όψει του Ασιατικού Κυπέλλου AFC 2023. Μεταξύ των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών του που το ξεχωρίζουν ως έργο, θα είναι οι πανύψηλες κολώνες και η προεξέχουσα οροφή, στη οποία υπάρχει διαμορφωμένος χώρος για μια σειρά από κατάφυτες βεράντες στο νότιο ύψωμα.

The Reefline, ΗΠΑ
Το ReefLine είναι ένα πρωτότυπο έργο της αρχιτεκτονικής ομάδας OMA. Πρόκειται για ένα υποβρύχιο πάρκο γλυπτών, μήκους επτά μιλίων, το οποίο θα ενισχύσει την ακτογραμμή της παραλίας του Μαϊάμι ενάντια στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής και θα περιλαμβάνει εγκαταστάσεις, που θα είναι ορατές μόνο κολυμπώντας με αναπνευστήρα. Αν και το πάρκο κατασκευάζεται σταδιακά, τον Δεκέμβριο θα ανοίξει παρουσιάζοντας τα πρώτα του γλυπτά. Πάνω και γύρω από τα έργα τέχνης θα υπάρχουν επίσης γεωμετρικοί όγκοι από σκυρόδεμα, οι οποίοι θα λειτουργούν ως τεχνητός ύφαλος.

Minamisanriku 311 Memorial, Ιαπωνία
Το γραφείο Kengo Kuma & Associates αναμένεται να ολοκληρώσει ένα μνημείο και συνάμα τουριστικό κέντρο στην Ιαπωνία, αφιερωμένο στον σεισμό και το τσουνάμι του Tōhoku το 2011, ο οποίος αποτελεί το πιο ισχυρό σεισμικό φαινόμενο που έχει καταγραφεί έως σήμερα στην Ιαπωνία. Το μνημείο πήρε το όνομα του από την πόλη στην οποία βρίσκεται. Το κτίριο διαθέτει επένδυση από κέδρο και μια μεγάλη προεξέχουσα οροφή, η οποία στρέφεται προς τον ουρανό.

 

 

Το δάπεδο στον σύγχρονο αρχιτεκτονικό σχεδιασμό

Τα δάπεδα τα οποία χρησιμοποιούνται κατά κόρον στις κατοικίες και τα επαγγελματικά κτίρια και οι τάσεις που αναδύονται σταδιακά στην αγορά.

Το δάπεδο είναι άμεσα συνδεδεμένο με την αισθητική του κτιρίου και φυσικά με τη λειτουργικότητα του. Ανάλογα με τις ιδιαίτερες απαιτήσεις και τις ανάγκες κάθε κατασκευής, επιλέγονται τα αντίστοιχα υλικά και είδη δαπέδων, ώστε το τελικό αποτέλεσμα να ανταποκρίνεται στις προδιαγραφές και τις προσωπικές προτιμήσεις τις οποίες έχει θέσει ο αρχιτέκτονας μαζί με τον ιδιοκτήτη. Στον σχεδιασμό και κατ’ επέκταση στην επιλογή του δαπέδου, συνυπολογίζονται παράγοντες που σχετίζονται με το περιβάλλον του εκάστοτε χώρου, το είδος και το ύφος της κατασκευής και φυσικά το κόστος υλοποίησης. Αν και όπως αναφέραμε υπάρχουν πολλές συνισταμένες που καθορίζουν την τελική μορφή ενός έργου, υπάρχουν κάποια είδη δαπέδων που χρησιμοποιούνται ευρέως, διότι ξεχωρίζουν είτε για την αντοχή τους είτε για την καλαισθησία τους. Ποια είναι τα δάπεδα που επιλέγονται κατά κόρον στις κατασκευές του σήμερα και ποιες τάσεις-εξελίξεις αναμένουμε στο εγγύς μέλλον;

Υπαίθριοι χώροι και δάπεδα
Ως γνωστόν οι εξωτερικοί χώροι έρχονται συνεχώς αντιμέτωποι με τις ακραίες μεταβολές της υγρασίας και της θερμότητας και για αυτό θα πρέπει να διαμορφώνονται από υλικά, που διακρίνονται για την ανθεκτικότητα και την προσαρμοστικότητα τους στους κύκλους των καιρικών αλλαγών. Συνεπώς τα δάπεδα υπαίθριων χώρων πρέπει να πληρούν τα παραπάνω κριτήρια και επιπρόσθετα να έχουν μικρό κόστος συντήρησης και μεγάλη διάρκεια στον χρόνο, με ελάχιστες φυσικές φθορές.

Ο Νικόλαος Βαϊλάκης, Αρχιτέκτων του γραφείου Vailakis & Associates, αναφέρει ότι: «Η επιλογή των δαπέδων έχει άμεση σχέση με το είδος του κτιρίου, αλλά και με τη χρήση του περιβάλλοντα χώρου. Ειδικά για εξωτερικούς χώρους, παράγοντες όπως η αντοχή, η ολισθηρότητα και η συντήρηση έχουν τεράστια σημασία. Ως γραφείο θεωρούμε τα κεραμικά πλακίδια το πλέον κατάλληλο υλικό για μικρής κλίμακας παρεμβάσεις, διότι έχουν μεγάλη αντοχή στο χρόνο, καλή ανταπόκριση στο ζεστό μεσογειακό κλίμα, ενώ είναι εύκολα στην τοποθέτηση και στη συντήρηση. Παράλληλα, η σημερινή τεχνολογία προσφέρει μια τεράστια ποικιλία υφής, χρώματος, μεγέθους, αλλά και κόστους. Για μεγαλύτερης κλίμακας παρεμβάσεις, επιλέγουμε πλάκες από φυσικά υλικά όπως πέτρες, γρανίτες και κυβόλιθους, που έχουν ακόμα μεγαλύτερες αντοχές».

Η Ντιάνα  Γιαννοπούλου, Αρχιτέκτων Μηχανικός του γραφείου Micro Team Architects, εκφράζει την άποψη: «Η διαχείριση και η επιλογή των υλικών καθορίζονται από πολλούς παράγοντες. Η χρήση, αν πρόκειται για  κοινόχρηστους ή ιδιωτικούς υπαίθριους χώρους, ο τόπος, το υψόμετρο, το κλίμα, η αρχιτεκτονική σύνθεση γενικότερα, το ύφος και η κλίμακα ενός έργου, είναι καθοριστικά στοιχεία στις επιλογές των υλικών. Εν γένει προτιμούμε τα σκληρά υλικά με  αδρανείς συμπεριφορές στις θερμοκρασιακές αλλαγές, στην έκθεση στον ήλιο ή στην βροχή, που εύκολα και γρήγορα εναλλάσσονται στο σκηνικό του καιρού, όπως η φυσική ή αναδομημένη πέτρα και επιστρώσεις τσιμεντοκονιών με αδρανή και σκληρά φυσικά υλικά όπως ο χαλαζίας, που δίνουν γλυπτικές φόρμες και φυσική αμμώδη εικόνα. Ως εναλλακτική επιλογή θα έλεγα τα κεραμικά πλακίδια, φυσικά πάντα υψηλών προδιαγραφών σε ανθεκτικότητα, σκληρότητα και αντιολισθηρότητα σε συνθήκες υγρασίας και παγετού».

Μία επιλογή εξωτερικού δαπέδου που συνδυάζει καλαισθησία και συνάμα αντοχή, αποτελεί το ξύλο σύμφωνα με την Μαρία Ρουσσέτου από την εταιρεία Roussetos Parquet Industry. Πιο αναλυτικά δηλώνει: «Τα δάπεδα που προτείνουμε για χρήση σε εξωτερικούς χώρους είναι είδη ξύλου που έχουν αντοχή στην υγρασία, όπως το ΤΕΑΚ, το ΙRΟΚΟ και το BAMBOO. Απαραίτητη προϋπόθεση είναι να έχουμε εξασφαλίσει την άρτια υποδομή για την τοποθέτηση του ξύλου και την άρτια τοποθέτηση με αρμούς για τις συστολές – διαστολές. Επίσης ο ενδιαφερόμενος πελάτης πρέπει να γνωρίζει, ότι το ξύλο στον εξωτερικό χώρο, ναι μεν προσδίδει εξαιρετική ζεστασιά και υψηλή αισθητική, ωστόσο πρέπει να λαμβάνει υπόψη, ότι απαιτείται τακτική συντήρησή του για να εξασφαλιστεί η χρωματική ζωντάνια της επιφάνειας. Εναλλακτικά και για όσους επιθυμούν την αισθητική του ξύλου στους εξωτερικούς χώρους, αλλά θέλουν να αποφύγουν τη συντήρηση, διατίθενται και συνθετικά δάπεδα ρητίνης, τα οποία δε χρειάζονται καθόλου περιποίηση και έχουν εξαιρετική αισθητική και διάρκεια στο χρόνο».

Διαμόρφωση εσωτερικών χώρων
Αν και οι φυσικές ιδιότητες ενός υλικού είναι κρίσιμοι παράγοντες που λαμβάνουν πάντοτε υπόψη τους οι αρχιτέκτονες, στη διαμόρφωση των εσωτερικών χώρων ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται συνήθως στην δημιουργία ενός ζεστού και φιλόξενου περιβάλλοντος, στο οποίο οι ένοικοι, οι επισκέπτες ή οι εργαζόμενοι θα νιώθουν θαλπωρή και οικειότητα. Το δάπεδο κατέχει μείζονος σημασίας ρόλο στην επίτευξη μίας τέτοιας ατμόσφαιρας και για αυτό η επιλογή του αποτελεί διόλου ευκαταφρόνητη υπόθεση. Σήμερα υπάρχει τεράστια γκάμα επιλογών, γεγονός που προσδίδει τεράστια ευελιξία στον σχεδιασμό και στην ελεύθερη αρχιτεκτονική έκφραση.

Η Μ. Ρουσσέτου υποστηρίζει ότι τα δρύινα δάπεδα είναι μία από τις πιο δημοφιλείς επιλογές για τους εσωτερικούς χώρους. Χαρακτηριστικά λέει: «Τα δημοφιλέστερα δάπεδα εσωτερικών χώρων είναι τα δρύινα. Καταρχάς τα χρησιμοποιούμε λόγω των εξαιρετικών τους ιδιοτήτων, μεταξύ των οποίων είναι η σκληρότητα της επιφάνεια, η σταθερότητα στην τοποθέτηση τους, καθώς και η τεχνική τους εφαρμογή σε κάθε είδους υποδομή. Επιπλέον, ενδείκνυνται ανεπιφύλακτα και για χρήση σε ενδοδαπέδια θέρμανση, η οποία αποτελεί πλέον έναν από τους δημοφιλέστερους τρόπους θέρμανσης των νέων κατοικιών. Επίσης λόγω του ουδέτερου χρώματός τους, ταιριάζουν με οποιαδήποτε διακοσμητική πρόταση, ενώ παράλληλα μπορούν να υποστούν διάφορες επεξεργασίες στο χρώμα και να βαφτούν στην απόχρωση που επιθυμεί ο πελάτης. Στο εργοστάσιό μας παρέχουμε τη δυνατότητα βαφής και επεξεργασίας βάσει της προσωπικής επιθυμίας του κάθε πελάτη ξεχωριστά».

Στη συνέχεια ο Ν. Βαϊλάκης εστιάζει στο γεγονός, ότι κάθε χώρος διακρίνεται από τις δικές του ιδιομορφίες και ανάγκες, βάσει των οποίων πρέπει να γίνεται η επιλογή των δαπέδων. Συγκεκριμένα επεξηγεί: «Στο εσωτερικό, προτιμάμε σε βοηθητικούς χώρους και χώρους δραστηριοτήτων, όπως τα λουτρά, η κουζίνα και το χωλ εισόδου να χρησιμοποιούμε πλακίδια, εξαιτίας της υψηλής αντοχή τους και της μεγάλης ποικιλίας που προσφέρουν. Όμως σε χώρους, όπως η σαλονοτραπεζαρία και τα υπνοδωμάτια, προτιμάμε τη χρήση του ξύλου, το οποίο δημιουργεί μια ευχάριστη και ζέστη ατμόσφαιρα».

Ο Γρηγόριος Γρηγορίου, ιδιοκτήτης της Παρκετοποίας VIOPARK GRIGORIOU, αναφέρει κάποια δημοφιλή είδη δαπέδων τα οποία χρησιμοποιούνται στις σύγχρονες κατασκευές, ανάλογα με τις προδιαγραφές του κάθε χώρου και τα προσωπικά κριτήρια του εκάστοτε πελάτη. Σύμφωνα με τον ίδιο: «Στους εσωτερικούς χώρους οι περισσότεροι πελάτες προτιμούν τα λαμινέιτ λόγω του χαμηλού τους κόστους, της δυνατότητας επιλογής μέσα από πολλά χρώματα και σχέδια, όπως και της δυνατότητας DIY. Συχνά επιλέγονται τα ημιμασίφ προγυαλισμένα, επειδή ως προς την τελική εμφάνιση είναι ίδια με τα μασίφ ξύλινα και προσφέρουν πολλά χρώματα και τεχνοτροπίες.

Χρησιμοποιούνται σε χώρους που οι πελάτες θα ήθελαν μασίφ παρκέτα, αλλά κατασκευαστικά δεν γίνεται ή επιθυμούν γρήγορη ολοκλήρωση της τοποθέτησης. Μία ακόμη επιλογή είναι τα μασίφ ξύλινα δάπεδα και παρκέτα, τα οποία χρησιμοποιούνται σε χώρους που είναι επιθυμητό να δοθεί υψηλή αξία, καθώς το κάθε κομμάτι ξύλου είναι μοναδικό και η διάρκεια ζωής ενός σωστά τοποθετημένου παρκέ είναι τουλάχιστον 50 χρόνια.

Τέλος, τα βινυλικά LVT χρησιμοποιούνται σε χώρους οι οποίοι θέλουν υλικό με πολύ μικρό πάχος (2 χιλιοστά) και δεν είναι εφικτό να τοποθετηθεί κάποιο άλλο είδος από τα παραπάνω, σε χώρους με υγρασία (υπόγειο, μπάνιο κτλ) και σε χώρους με μεγάλη χρήση (καταστήματα, γραφεία κτλ), γιατί αντέχουν στην φθορά και δεν χρειάζονται συντήρηση». Το ξύλο και τα πλακίδια μεγάλων διαστάσεων είναι δύο από τις συχνότερες επιλογές για τα δάπεδα εσωτερικών χώρων επισημαίνει η Ν. Γιαννοπούλου: «Με κριτήριο παράγοντες όπως η χρήση, η κλίμακα, ο τόπος, το κλίμα και με γνώμονα την προτίμηση μας σε φυσικά υλικά, το προλουστραρισμένο ξύλο -ευέλικτο στην τοποθέτηση και με πολύ καλή συμπεριφορά ακόμη και με ενδοδαπέδια θέρμανση πλέον- αποτελεί μία από τις συχνότερες επιλογές μας. Δεύτερα έρχονται τα πλακίδια μεγάλων διαστάσεων, κυρίως σε πιο Industrial επιλογές».

Κατοικίες και επαγγελματικά κτίρια
Ο λειτουργικός σκοπός για τον οποίο προορίζεται ένα οικοδόμημα, καθορίζει τον αρχιτεκτονικό του σχεδιασμό. Εντελώς διαφορετικές είναι οι προδιαγραφές ενός επαγγελματικού κτιρίου ή ενός δημόσιου κτίσματος από εκείνες μίας ιδιωτικής κατοικίας. Οι λειτουργίες, η αισθητική και η διαμόρφωση των χώρων, εσωτερικών ή εξωτερικών, είναι μοναδικές σε κάθε είδος κατασκευής. Εξαίρεση σε αυτόν τον κανόνα δεν θα μπορούσαν να αποτελούν τα δάπεδα. Υπάρχουν περιπτώσεις στις οποίες προτεραιότητα δίδεται είτε στην εμφάνιση, είτε στην αντοχή όταν πρόκειται για βιομηχανικό περιβάλλον ή χώρους με αυξημένη συνάθροιση κόσμου, είτε στην υγιεινή κυρίως σε δομές υγείας .

Την άποψη αυτή φαίνεται να συμμερίζεται ο Ν. Βαϊλάκης, ο οποίος υπογραμμίζει πως: «Ανάλογα με το είδος του κτιρίου, διαφοροποιούνται και οι απαιτήσεις. Άλλοτε απαιτούνται δάπεδα ανθεκτικά λόγω της υψηλής επισκεψιμότητας, άλλοτε χρειάζονται δάπεδα με ιδιαίτερες προδιαγραφές υγιεινής, άλλοτε πάλι δάπεδα ιδιαίτερων αντιολισθητικών απαιτήσεων κλπ. Η χρήση λοιπόν, καθορίζει σε μεγάλο βαθμό τη φύση του δαπέδου. Και βέβαια λόγω της μεγάλης εξέλιξης του κλάδου των υλικών, πλέον υπάρχουν πάρα πολλές επιλογές που μας δίνουν μια μεγάλη ευελιξία στο να πετύχουμε το λειτουργικό και αισθητικό αποτέλεσμα που θέλουμε, χωρίς να επιλέγουμε πάντα το ίδιο υλικό».
Έπειτα, η Ν. Γιαννοπούλου τονίζει: «Η αρχιτεκτονική σύνθεση σε κάθε project, απαιτεί τη δική της διαχείριση και αποτελεί από την πρώτη στιγμή ένα νέο δοχείο ζωής για μας τους μελετητές.

Εάν πρόκειται για ένα νέο εξαρχής κτίριο ή μία αποκατάσταση κτιρίου ή μία ανακαίνιση μικρής ή μεγάλης κλίμακας, αν είναι κτίριο κατοικίας ή επαγγελματικής δραστηριότητας, ιδιωτικής ή δημόσιας χρήσης, είναι ευνόητο ότι οι επιλογές μας θα είναι ποικίλες και διαφορετικές και πολλές φορές δεσμευτικές, όπως για παράδειγμα στην περίπτωση μιας αποκατάστασης ενός μνημείου, όπου μπορεί να μιλάμε για συντήρηση και όχι αντικατάσταση δαπέδων».
Εκτός από το είδος της κτιριακής υποδομής σημαντικό ρόλο έχει και η ηλικία της κατασκευής, επισημαίνει ο Γ. Γρηγορίου: «Η επιλογή του δαπέδου επηρεάζεται από το είδος και τη λειτουργία του κτιρίου, από το αν το κτίριο είναι παλιό (ανακατασκευή, αναπαλαίωση) ή καινούργιο (νέα κατασκευή), καθώς και από το αν προορίζεται για οικία ή επαγγελματικό κτίριο».

Προοπτικές για το μέλλον
Με την πάροδο του χρόνου και την ταχεία ανάπτυξη της τεχνολογίας, εμφανίζονται συνεχώς νέα υλικά και τεχνοτροπίες, ανάγοντας ολοένα και σε υψηλότερο επίπεδο την οικοδομική και αρχιτεκτονική δραστηριότητα. Καθημερινά προκύπτουν καινούρια προϊόντα με εντυπωσιακές επιδόσεις, με αποτέλεσμα τα σύγχρονα κτίρια να ξεπερνούν κάθε προσδοκία. Ανάλογες εξελίξεις αναμένουμε και στο τομέα των δαπέδων, με εφαρμογές που θα συνδυάζουν καλαισθησία και ποιότητα.
Σχετικά με τις τάσεις, οι οποίες φαίνεται να αναδύονται σταδιακά, κάνει λόγο ο Ν. Βαϊλάκης: «Ως τάση τα τελευταία χρόνια, παρατηρείται μια ευρεία χρήση υλικών που κάνουν τα δάπεδα να είναι ή και να μοιάζουν χυτά, χωρίς διαχωριστικούς αρμούς. Έτσι υλικά, όπως η πατητή τσιμεντοκονία και οι αυτοεπιπεδούμενες εποξειδικές ρητίνες, εμφανίζονται ολοένα και περισσότερο.

Παράλληλα, τα πλακίδια τείνουν να γίνονται όλο και μεγαλύτερα, καθιστώντας τους διαχωριστικούς αρμούς δυσδιάκριτους. Τελευταία, παρατηρείται αναβίωση της χρήσης των μωσαϊκών δαπέδων, κάτι που έχει οδηγήσει πέρα από την κατασκευή νέων, στην συντήρηση και ανάδειξη αυτών και σε παλαιότερα κτίρια».
Με τη σειρά του ο Γ. Γρηγορίου περιγράφει κάποιες εξελίξεις, οι οποίες έχουν παρατηρηθεί τα τελευταία χρόνια στην αγορά των δαπέδων: «Τον τελευταίο καιρό, υπάρχει μια τάση για επιστροφή στα παρκέτα και τα μασίφ δάπεδα, αλλά το δάπεδο να βάφεται με χρώμα και να μη μένει στον φυσικό του χρωματισμό. Υπάρχει και μια τάση προς τα βινυλικά δάπεδα LVT, που αν και βρίσκονται στην αγορά εδώ και κάποια χρόνια, άρχισαν οι πελάτες να τα επιλέγουν πιο συχνά».

Κατά τη Μ. Ρουσσέτου, μία ανερχόμενη τάση είναι η επιστροφή στην φυσικότητα. Πιο συγκεκριμένα επισημαίνει: «Αυτό που βλέπουμε ως ανερχόμενη τάση είναι η επιστροφή της φυσικότητας στη διαλογή και την επεξεργασία. Ολοένα και περισσότεροι πελάτες ζητούν δάπεδα με έντονα χαρακτηριστικά, όπως νερά και ρόζους και προσανατολίζονται στη φιλοσοφία του κορμού, ο οποίος γίνεται πάτωμα με σκοπό να προσδώσει φυσικότητα στο χώρο. Χρωματικά η τάση είναι τα γήινα χρώματα με ελαφρές πινελιές του απαλού γκρι ή του καφέ, που δεν κιτρινίζουν και μπορούν να συνδυαστούν εύκολα με οποιοδήποτε διακοσμητικό στυλ. Σε θέμα τεχνοτροπιών και σχεδίων έχει επανέλθει δυναμικά η ζήτηση για ψαροκόκαλο, είτε ορθογώνιο είτε φάλτσο, συνήθως σε μεγαλύτερες διαστάσεις σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες. Από άποψη επεξεργασίας, η σύγχρονη τάση είναι η εφαρμογή UV στην επιφάνεια του ξύλου, που αποτελεί την επιτομή του συνδυασμού της φυσικότητας στην εμφάνιση και της ανθεκτικότητας στη φθορά του χρόνου».

Το ξύλο φαίνεται να επανέρχεται δυναμικά στις προτιμήσεις των αγοραστών εξηγεί η Ν. Γιαννοπούλου: Με δεδομένο, ότι το ξύλο είναι το μόνο ανακυκλώσιμο πραγματικά υλικό στην φύση και τον πλανήτη που κατοικούμε, σίγουρα τα συνεχώς εξελισσόμενα ξύλινα προλουστραρισμένα δάπεδα είναι ανερχόμενα. Ωστόσο ανερχόμενα είναι και τα χυτά με αδρανή υλικά, όπως τα χωμάτινα δάπεδα, κυρίως για υπαίθριους κοινόχρηστους χώρους, έχοντας πολλά πλεονεκτήματα στην απορρόφηση της υγρασίας και της μικρής αντανάκλασης της θερμότητας στο περιβάλλον».
Ανακεφαλαιώνοντας το δάπεδο αποτελεί ένα δυναμικό στοιχείο των εσωτερικών και εξωτερικών χώρων ενός κτιρίου και επηρεάζει σε μεγάλο βαθμό την λειτουργικότητα τους, αλλά και την αρχιτεκτονική δημιουργία. Η τεράστια ποικιλία στα είδη δαπέδων μπορεί να καλύψει τις ανάγκες κάθε εγκατάστασης, εξασφαλίζοντας μοναδικό αποτέλεσμα. Απώτερος στόχος είναι η διαμόρφωση ενός ζεστού κτιριακού περιβάλλοντος με υλικά που θα διακρίνονται για την ανθεκτικότητας τους, την ποιότητα κατασκευής και τη φυσική τους ομορφιά.

Καινοτόμα υλικά που θα αλλάξουν το αρχιτεκτονικό τοπίο

Τα δομικά υλικά που εμφανίζονται στο αρχιτεκτονικό προσκήνιο και οι κτιριακές τους εφαρμογές. Με την εξέλιξη της τεχνολογίας, νέα δομικά υλικά εμφανίζονται στην παλέτα των μηχανικών, δίνοντας μεγαλύτερη ευελιξία στο δύσκολο κατασκευαστικό τους έργο. Στόχος είναι η ύπαρξη υπερσύγχρονων κτιρίων, που θα διακρίνονται για το άνετο και φιλόξενο περιβάλλον τους και ταυτόχρονα θα ανταποκρίνονται στα κριτήρια βιωσιμότητας. Τα πλεονεκτήματα της πρώτης σημαντικής δομικής καινοτομίας από την εφεύρεση του οπλισμένου σκυροδέματος.

Χρόνο με τον χρόνο, κάνουν την εμφάνιση τους καινοτόμα δομικά υλικά, τα οποία ανοίγουν νέες προοπτικές στις αρχιτεκτονικές δημιουργίες. Η ραγδαία αυτή ανάπτυξη, όχι μόνο προσφέρει στα κτίρια αυξημένη αντοχή και ευελιξία, αλλά επιτρέπει στους αρχιτέκτονες να εκφράσουν το καλλιτεχνικό τους όραμα. Είναι γεγονός ότι τα νεόδμητα κτίρια, εν συγκρίσει με τα παλαιότερα, διακρίνονται για την ανθεκτικότητα και την υψηλή τους αισθητική, με συνέπεια να είναι πιο λειτουργικά και να προσφέρουν ένα ευχάριστο περιβάλλον. Παρακάτω θα αναφερθούμε σε ορισμένα πρωτοποριακά δομικά υλικά, τα οποία θα αλλάξουν οριστικά τον κόσμο των κατασκευών.

Αυτοθεραπευόμενο σκυρόδεμα
Το σκυρόδεμα, το οποίο είναι ίσως και το πιο διαδεδομένο υλικό στις κατασκευές, με το πέρασμα των χρόνων και την επίδραση της υγρασίας, αποκτά αναπόφευκτες ρωγμές στην επιφάνεια του, θέτοντας μακροπρόθεσμα σε κίνδυνο την ακεραιότητα του κτιρίου. Το πρόβλημα αυτό πλέον μπορεί να ξεπεραστεί χάρις στο βακτήριο Bacillus, το οποίο αναδεύεται στο σκυρόδεμα, προτού αυτό χρησιμοποιηθεί. Όταν υπάρξει κάποιο ρήγμα, τα βακτήρια φτιάχνουν μία στρώση από ασβεστόλιθο, η οποία μπορεί να καλύψει το κενό που προκαλείται. Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι τα συγκεκριμένα βακτήρια μπορούν να παραμείνουν σε αδρανή κατάσταση έως και 200 χρόνια, γεγονός που τα καθιστά μία αποτελεσματική και μακροπρόθεσμη λύση για την αυτοθεραπεία του τσιμέντου.

Aerogel
Λαμβάνοντας υπόψη τις επικείμενες κλιματικές αλλαγές, το αίτημα της ανέγερσης πράσινων κτιρίων, τα οποία θα είναι φιλικά προς το περιβάλλον, θεωρείται στις μέρες μας επιτακτικό. Με γνώμονα την ενεργειακή αυτονομία, το aerogel θεωρείται δικαίως ως ένα από τα πιο αποδοτικά θερμομονωτικά υλικά προς κατασκευαστική χρήση. Με αγωγιμότητα κάτω από 13mW, παρουσιάζει εντυπωσιακές επιδόσεις σε σχέση με τα παραδοσιακά είδη μονώσεων. To aerogel είναι ένα εξαιρετικά ελαφρύ και πορώδες υλικό βασισμένο στη σιλικόνη, στο οποίο τα υγρά συστατικά του gel έχουν αντικατασταθεί από αέρα. Οι μικροσκοπικοί πόροι που διαθέτει, εγκλωβίζουν τα μόρια του αέρα, παρεμποδίζοντας τη ροή της θερμότητας, ενώ η μακροσκελής δομή του πυριτίου περιορίζει την αγωγιμότητα. Μάλιστα το aerogel, έχει λάβει πολλαπλές διακρίσεις στα ρεκόρ Guinness, ως υλικό μηδαμινής πυκνότητας και αποτελεσματικότερης θερμομόνωσης.

Οροφές εφίδρωσης
Οι οροφές εφίδρωσης είναι μια καινοτόμος πρακτική, που αξιοποιώντας αποκλειστικά φυσικές μεθόδους, επιτυγχάνει εντυπωσιακές επιδόσεις στην μείωση της θερμοκρασίας των κτιρίων. Οι εν λόγω οροφές, απορροφούν το νερό της βροχής και στη συνέχεια το απελευθερώνουν με τη μορφή σταγονιδίων, όταν ο δείκτης της θερμοκρασίας ξεπεράσει ένα προκαθορισμένο όριο. Έπειτα το νερό καθώς εξατμίζεται, απορροφά σημαντική ποσότητα θερμότητας, με αποτέλεσμα το κτίριο να δροσίζεται, χωρίς να δαπανείται μεγάλος όγκος ενέργειας. Το όνομα των οροφών αυτών είναι εμπνευσμένο από τον ομοιοστατικό μηχανισμό εφίδρωσης του ανθρώπου, που στοχεύει, κατά αντιστοιχία, στην σταθεροποίηση της θερμοκρασίας του.

Ολισθηρές επιφάνειες
Η δημιουργία ενός οικιακού ή επαγγελματικού περιβάλλοντος, που θα χαρακτηρίζεται από υψηλά επίπεδα υγιεινής και περιορισμένη διασπορά ασθενειών, είναι ένα διαχρονικό ζήτημα, το οποίο εμφανίστηκε εντόνως στο προσκήνιο με την ραγδαία εξάπλωση της πανδημίας. Η υλοποίηση ενός τέτοιου εγχειρήματος αποτελεί στην πράξη ένα δύσκολο έργο και ταλανίζει για χρόνια τους μηχανικούς. Την απάντηση έρχονται να δώσουν οι ολισθηρές επιφάνειες, οι οποίες λόγω της υγρής φύσης των πόρων τους, δεν επιτρέπουν σε βακτήρια και άλλους μικροοργανισμούς να κατακαθίσουν και να αναπτυχθούν. Με εξίσου αποτελεσματικό τρόπο απομακρύνουν τη σκόνη, τον πάγο και την μπογιά από τα σπρέι των γκράφιτι, αποτελώντας δελεαστική επιλογή τόσο για τα βιομηχανικά κτίρια, όσο και για τα νοσοκομεία και τους λοιπούς χώρους υγείας.

Spider silk
Το τεχνητό μετάξι (Artificial spider silk) είναι ένα υλικό που για πολλές δεκαετίες βρισκόταν στο μικροσκόπιο των επιστημονικών εργαστηρίων, χωρίς να έχει γίνει καμία αξιοσημείωτη πρόοδος. Έπειτα από μεγάλο διάστημα φημολογίας και αυστηρής κριτικής, η ιδέα τελεσφόρησε εξαιτίας των ερευνών της ιαπωνικής Spiber Inc. Η προαναφερόμενη εταιρεία ισχυρίζεται, ότι το τεχνητό μετάξι είναι 340 φορές πιο ισχυρό από το ατσάλι και αναμένεται να γίνει το πιο αξιόπιστο δομικό υλικό της επόμενης γενιάς. Προς ώρας, παρά τις δοκιμές που έχουν γίνει, το υλικό είναι επιρρεπές στις καιρικές συνθήκες, γεγονός που το καθιστά σε πειραματικό στάδιο.
Αναμφίβολα, η ύπαρξη ενός εξαιρετικά ανθεκτικού υλικού με ελάχιστο βάρος και υπερβολικά μεγάλη ευελιξία είναι άκρως δελεαστική. Εκτιμώντας πως το συνθετικό μετάξι δεν πρόκειται να τελειοποιηθεί σύντομα, μία ομάδα από το MIT Media Lab, ανακάλυψε τρόπο να ελέγχει πλήθος από μεταξοσκώληκες, αναγκάζοντας το να φτιάχνει προκαθορισμένες δομές. Με άλλα λόγια, κατόρθωσαν να εφεύρουν μία μορφή εκτύπωσης, χρησιμοποιώντας φυσικό μετάξι.

Κόντρα πλακέ από μπαμπού
Η υλοτομία είναι μία αρκετά δαπανηρή διαδικασία και έχει αρνητικό αντίκτυπο στο περιβάλλον. Ενδεικτικά, πολλά είδη δέντρων χρειάζονται πάνω από μία δεκαετία για να ωριμάσουν και να γίνουν εκμεταλλεύσιμα ως προς το ξύλο τους, με αποτέλεσμα τεράστιες εκτάσεις γης να κινδυνεύουν να αποψιλωθούν. Εξαιτίας της αλλοίωσης του φυσικού περιβάλλοντος, πληθώρα φυτικών και ζωικών οργανισμών τείνουν να εξαφανιστούν.
Βάσει των παραπάνω, ένα προϊόν το οποίο θα μπορούσε να αντικαταστήσει αποτελεσματικά το ξύλο είναι το μπαμπού. Αν και το μπαμπού εκ πρώτης μοιάζει να έχει ξύλινη υφή, κατατάσσεται στις χλόες, με κύκλο συγκομιδής λιγότερο από πέντε χρόνια. Τα μπαμπού έχουν το πλεονέκτημα, ότι αναπτύσσονται σε μεγαλύτερη πυκνότητα συγκριτικά με τα δέντρα, αποδίδοντας πιο πλούσια παραγωγή ανά τετραγωνικό χιλιόμετρο. Το μπαμπού ως υλικό έχει ποίκιλλες χρήσεις, καθώς μπορεί εύκολα να αποτελέσει εναλλακτική επιλογή για δάπεδα, πάγκους και έπιπλα.

Διαφανές ξύλο
Το διαφανές ξύλο, που αποτελεί σύλληψη των επιστημόνων του KTH Royal Institute of Technology της Στοκχόλμης, είναι ένα πρωτοποριακό δομικό υλικό, το οποίο αφού υποστεί κατάλληλη επεξεργασία, μπορεί να αποκτήσει διαφάνεια παρόμοια με εκείνη του γυαλιού. Περιληπτικά, η διαδικασία ξεκινά αφαιρώντας την λιγίνη -ουσία υπεύθυνη για το καφέ χρώμα του ξύλου- από λεπτά φύλλα δέντρου μπάλσα, τα οποία διακρίνονται για τη μικρή τους πυκνότητα. Έπειτα αφού εισαχθεί σε αυτά ένα συνθετικό πολυμερές, το οποίο ονομάζεται πολυβινυλική αλκοόλη, δημιουργείται ένα υλικό με διαφάνεια που μπορεί να φτάσει έως και το 85%. Η ομάδα του ινστιτούτου της Στοκχόλμης ισχυρίζεται ότι το ποσοστό αυτό αναμένεται να φτάσει σε ακόμη υψηλότερα επίπεδα.

Το διαφανές ξύλο θα μπορούσε να αντικαταστήσει το τζάμι από τις μπαλκονόπορτες και τα παράθυρα, διότι προφέρει καλύτερη θερμομόνωση και φυσικά μεγαλύτερη αντοχή. Επιπλέον, επιτρέπει τον φυσικό φωτισμό κλειστών χώρων και την αξιοποίηση της ηλιακής ενέργειας ως πηγή θέρμανσης. Το επόμενο βήμα το οποίο αναμένουμε εναγωνίως, είναι το διαφανές ξύλο να προβεί στην μαζική παραγωγή.

Νανοτεχνολογία
Η νανοτεχνολογία είναι ένας ανερχόμενος και πολλά υποσχόμενος κλάδος, στον οποίο φαίνεται να επενδύονται μεγάλα χρηματικά ποσά από όλους τους επιχειρηματικούς φορείς. Κατά τα επόμενα χρόνια, οι χημικές και φυσικές ιδιότητες των νανοϋλικων πρόκειται να χρησιμοποιηθούν ευρέως στην κατασκευαστική βιομηχανία, εξαιτίας της ευελιξίας και των πολλαπλών εφαρμογών που προσφέρουν. Με τον όρο νανοϋλικά, ορίζουμε τα υλικά εκείνα που τουλάχιστον μία διάσταση τους είναι μικρότερη από 100 νανόμετρα. Το μικροσκοπικό τους μέγεθος αποτελεί καταλυτικό παράγοντα, διότι τα υλικά όταν βρίσκονται σε νανοκλίμακα έχουν διαφορετικές ιδιότητες, αναφορικά με τα αντίστοιχα υλικά συμβατικού μεγέθους. Αλλάζοντας τη δομή ενός φυσικού σώματος σε ατομικό επίπεδο, διαμορφώνουμε τη συμπεριφορά του, κατασκευάζοντας επί της ουσίας ένα καινούριο, πιο ενισχυμένο υλικό.

Ιδιαίτερα δημοφιλείς, με προοπτική πολλαπλών εφαρμογών στον κατασκευαστικό κλάδο, είναι οι νανοσωλήνες άνθρακα (carbon nanotubes), οι οποίοι ονομάζονται έτσι εξαιτίας του κυλινδρικού τους σχήματος, που παρουσιάζουν σε νανοκλίμακα. Οι νανοσωλήνες διαθέτουν μεγαλύτερη αντοχή από το ατσάλι, ενώ διαθέτουν μόλις το 1/6 της πυκνότητας του. Ο συνδυασμός τους με το κοινό σκυρόδεμα, χαρίζει στο τελευταίο μεγαλύτερη ανθεκτικότητα, αποτρέποντας πιθανές ρωγμές και αλλοιώσεις στην επιφάνεια του. Επιπρόσθετα οι νανοσωλήνες μπορούν να ενισχύσουν σημαντικά τις μηχανικές και θερμικές ιδιότητες των κεραμικών και επιτρέπουν τον έλεγχο της δομικής υγείας του κτιρίου.

Τα νανοσωματίδια διοξειδίου του τιτανίου (Titanium dioxide nanoparticles) έχουν μοναδική δράση, όταν συνδυαστούν με άλλα υλικά. Χαρακτηριστικά, μπορούν να εισαχθούν στο σκυρόδεμα ή να προστεθούν σε μπογιές και παράθυρα, εξαιτίας της αντιμικροβιακής τους ιδιότητας. Το διοξείδιο του τιτανίου εμποδίζει την κατακάθιση των οργανικών ρύπων και των βακτηριακών μεμβρανών μέσω ισχυρών σωματιδιακών διεργασιών, περιορίζοντας τους ρύπους του αέρα στις επιφάνειες. Όντας υδρόφιλο, προσδίδει λειτουργία αυτό-καθαρισμού στα υλικά, αξιοποιώντας την βροχή.

Το νερό που πέφτει ορμητικά στις ολισθηρές εξωτερικές επιφάνειες, ξεπλένει όλες τις βρωμιές και τους μικροοργανισμούς, διατηρώντας το λευκό χρώμα της επίστρωσης.
Ένα ακόμη επίτευγμα της νανοτεχνολογίας, το οποίο αναμένεται να κυριαρχήσει στο βραχυπρόθεσμο μέλλον, είναι τα νανοσωματίδια του διοξειδίου του πυριτίου (Silicon dioxide nanoparticles). Μία από τις κύριες εφαρμογές των σωματιδίων γίνεται στο σκυρόδεμα, στο οποίο προσδίδει αυξημένη μηχανική αντοχή. Εξίσου αποτελεσματικά εισάγονται και στα κεραμικά, στα οποία προσφέρουν ανθεκτικότητα στην φωτιά, ψυκτική δράση και βελτιώνουν την διάχυση του φωτός. Ανάλογες χρήσεις υπάρχουν και στα παράθυρα, τα οποία με τη προσθήκη του διοξειδίου του πυριτίου αποκτούν πυρίμαχες ιδιότητες και μειωμένη αντανάκλαση.

Επιπλέον, η νανατεχνολογία μπορεί να συμβάλλει καθοριστικά στην εξοικονόμηση ενέργειας, γεγονός που θέτει ένα βήμα παραπέρα την υπόθεση υλοποίησης βιώσιμων κτιρίων. Γίνεται λόγος για βελτίωση της απόδοσης των ηλιακών συλλεκτών, καθιστώντας δυνατή την ενσωμάτωση ενός μόνο πίνακα με μια τεράστια ποικιλία μεμονωμένων ηλιακών κυψελών. Η ύπαρξη μίας τέτοιας τεχνολογίας, θα μείωνε σημαντικά το κόστος, ενώ παράλληλά θα καθιστούσε την ηλιακή ενέργεια ρεαλιστική οικολογική λύση, η οποία θα μπορούσε σταδιακά να αντικαταστήσει τα ορυκτά καύσιμα.

Υποδαπέδια Θέρμανση
Ένα από τα πρωταρχικά ζητήματα της σύγχρονης αρχιτεκτονικής είναι ο σχεδιασμός κατασκευών, με κριτήριο των περιορισμών των ενεργειακών δαπανών. Στους επαγγελματικούς χώρους, όπως είναι τα εμπορικά καταστήματα και οι δομές φιλοξενίας, πάνω από το 40% της συνολικής τους ενεργειακής κατανάλωσης, αποδίδεται στα απαιτητικά συστήματα ψύξης και θέρμανσης των κτιρίων. Το πρόβλημα λύνεται εν πολλοίς με τη χρήση υποδαπέδιων μονάδων θέρμανσης. Χάρις στο σύστημα αυτό, το πάτωμα ακτινοβολεί θερμότητα καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας, ακόμα και όταν είναι ανενεργό. Θα μπορούσαμε να παρομοιάσουμε τη λειτουργία του με εκείνη μίας σόμπας, που παρέχει ζέστη στον χώρο για αρκετό διάστημα μετά το σβήσιμο. Η υποδαπέδια θέρμανση είναι αποτελεσματική σε επιφάνειες με πλακάκια ή τσιμέντο, οι οποίες ψύχονται εύκολα κατά τις νυχτερινές ώρες.

Τούβλα απορρόφησης ρύπων
Ένα πρωτοποριακό και άκρως φιλικό με το περιβάλλον εγχείρημα, αναπτύχθηκε από την επίκουρο καθηγήτρια Carmen Trudell, του κολεγίου αρχιτεκτονικού και περιβαλλοντικού σχεδιασμού, στο Cal Poly. Πρόκειται για ένα νέο είδος τούβλου, το οποίο έχει την ικανότητα να απορροφά τους ρύπους του ατμοσφαιρικού αέρα και έπειτα να τον απελευθερώνει φιλτραρισμένο. Το υλικό αυτό μπορεί εύκολα να ενταχθεί στην κατασκευαστική διαδικασία, χωρίς επιπλοκές, καθώς είναι εντελώς συμβατό με το τυπικό σύστημα εξαερισμού ενός κτιρίου.
Η λειτουργία του βασίζεται σε σύστημα πρόσοψης δύο στρωμάτων, με τα εξειδικευμένα τούβλα στο εξωτερικό και τυπική μόνωση στο εσωτερικό. Στο κέντρο του βρίσκεται ένα σύστημα φιλτραρίσματος, το οποίο διαχωρίζει τα ρυπογόνα σωματίδια του αέρα και τα αποθηκεύει σε μία αποσπώμενη χοάνη. Με πιο απλά λόγια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι λειτουργεί σαν τον απορροφητήρα της κουζίνας ή σαν μία κοινή ηλεκτρική σκούπα. Μετά από μετρήσεις, διαπιστώθηκε ότι τα συγκεκριμένα τούβλα μπορούν να φιλτράρουν έως το 30% των λεπτών και το 100% των χονδρών σωματιδίων, όπως είναι η σκόνη.

Η προοπτική μαζικής κατασκευής κτιρίων, τα οποία όχι μόνο δεν επιβαρύνουν το περιβάλλον, αλλά θα μπορούν να μειώνουν τους ρυπογόνους παράγοντες του ατμοσφαιρικού αέρα, είναι ένας στόχος που λαμβάνει στα σοβαρά ο κατασκευαστικός κλάδος. Η ύπαρξη ενός υγιεινού ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, εξασφαλίζει καλύτερη ποιότητα ζωής και εξυπηρετεί το κοινό συμφέρον.
Συμπερασματικά, διαπιστώνουμε ότι η τεχνολογία καλπάζει και συνεχώς προσφέρει καινούριες δυνατότητες εξέλιξης στον τομέα των κατασκευών. Σε λίγα μόλις χρόνια, αναμένεται σχεδόν όλα τα παραδοσιακά δομικά υλικά να αντικατασταθούν με άλλα, πιο πρωτοποριακά, που θα ανταποκρίνονται στις σύγχρονες κατασκευαστικές απαιτήσεις. Ήδη έχουν υλοποιηθεί κτίρια, με γνώμονα τις τρέχουσες τεχνολογικές τάσεις, τα οποία βασίζονται στην αειφόρο ανάπτυξη και χαρακτηρίζονται από απαράμιλλη αισθητική και άκρως φιλόξενο περιβάλλον. Αναμφίβολα, οι εξελίξεις είναι καταιγιστικές και όλοι ανυπομονούμε να γίνουμε θεατές των επόμενων αρχιτεκτονικών θαυμάτων.

 

Νικόλαος Αναστασόπουλος: «Οι νέες μέθοδοι σε διάλογο με τις πιο φυσικές τεχνικές»

Ο Νικόλαος Αναστασόπουλος, επίκουρος καθηγητής του ΕΜΠ, μας μιλά για πρακτικές που θα οδηγήσουν στην βιωσιμότητα των κτιρίων και των πόλεων.

Πώς οι σύγχρονες πρακτικές αναδόμησης – ανακαίνισης συμβάλλουν στην βιωσιμότητα των κτιρίων και των πόλεων;

Καταρχήν, είμαι σαφώς υπέρ της ανακαίνισης του υπάρχοντος κτιριακού αποθέματος, έναντι της αέναης επέκτασης των αστικών κέντρων. Καθώς το κτίριο είναι η κύρια μονάδα που συνθέτει την πόλη, η τελευταία είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το κτίριο. Η βιωσιμότητα είναι μία πολύπλευρη έννοια που αφορά ευρύτερα την κοινωνία, την οικονομία, την παραγωγή και πρωτίστως το περιβάλλον. Όλα τα παραπάνω συναποτελούν την γενικότερη εικόνα της βιωσιμότητας, στην οποία θα πρέπει να στοχεύουμε. Σε αυτήν την περίπλοκη εξίσωση εμπλέκονται και τα κτίρια, στα οποία εκτυλίσσονται όλες οι ανθρώπινες δραστηριότητες.

Υπολογίζεται, ότι κάθε μισό αιώνα οι χώροι κατοικίας υπόκεινται σε μία σειρά από αλλαγές στο εσωτερικό, που αφορούν όχι μόνο την επίπλωση και τη διακόσμηση, αλλά και διάφορα δίκτυα όπως του δικτύου ηλεκτροδότησης, τηλεφωνίας, ύδρευσης, ανάμεσα σε άλλα. Πλέον όσοι προβαίνουν σε ανακαινίσεις κατοικιών, αντικαθιστούν τα κουφώματα με διπλά ενεργειακά υαλοπετάσματα, τοποθετούν θερμοπροσόψεις και εκσυγχρονίζουν τον εξοπλισμό τους, ώστε να είναι ενεργειακά πιο οικονομικός, ως μέρος ενός ευρύτερου βιοκλιματικού σχεδιασμού. Οι αρχιτέκτονες σε όλη αυτή τη διαδικασία έχουν ρόλο κλειδί, διότι μπορούν να μελετήσουν την επικαιροποίηση ενός χώρου, αναδεικνύοντας παράλληλα τις μνήμες και τα ίχνη από την προηγούμενη ζωή του κτιρίου ως στοιχεία της νέας του ταυτότητας.

Γίνεται λόγος για ανακαίνιση και επανάχρηση κτιρίων. Ποιος είναι ο ρόλος, που θα μπορούσε να διαδραματίσει η τάση αυτή τα επόμενα χρόνια;

Ο ρόλος αυτών των δραστηριοτήτων είναι τεράστιος. Τα μεγάλα αστικά κέντρα όπως η Αθήνα, έχουν απλωθεί, έχοντας ενσωματώσει άλλους οικισμούς. Τελευταία παρατηρούμε κτίρια, που έχουν ανακαινιστεί εκ βάθρων και έχουν μετατραπεί σε χώρους φιλοξενίας, boutique hotels ή airbnb διαμερίσματα, γεγονός που μπορεί να ωφελήσει την οικονομία και με τη στενή έννοια το ίδιο το οικοδόμημα. Αυτό που διδασκόμαστε από τα τελευταία 15-20 χρόνια είναι, ότι κτίρια που είχαν βιομηχανική χρήση ή πολυκατοικίες της δεκαετίας του 70’ ή του 80’ ανακαινίζονται. Το ζήτημα είναι πώς να παρέμβει κανείς, ώστε η διαδικασία να κάνει πιο βιώσιμη την πόλη και όχι μόνο τον χώρο καθ’ αυτόν. Μπροστά μας υπάρχουν μεγάλες προκλήσεις, όπως η κλιματική αλλαγή. Στις πόλεις και κυρίως στην Αθήνα, με τον τρόπο που είναι δομημένες, αν δεν ληφθούν συντονισμένα μέτρα και σε μεγάλη έκταση, ξεκινώντας από την μονάδα που είναι η πολυκατοικία, το μέλλον είναι δυσοίωνο.

Ποια υλικά ενδείκνυνται για την μείωση των ενεργειακών δαπανών και του αποτυπώματος άνθρακα;

Υπάρχουν πολλά υλικά και με την εξέλιξη της τεχνολογίας, συνεχώς θα αυξάνεται η γκάμα τους. Από πλευράς μου λόγω φιλοσοφίας, αλλά και του πεδίου εξειδίκευσης μου, αντιλαμβάνομαι ως πιο κατάλληλα, αυτά που βρίσκονται πιο κοντά στην φυσική κατάσταση. Πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη και χώρος για μία πιο κοντά στις φυσικές διαδικασίες μορφή ανακαίνισης. Για παράδειγμα, ένας καλός τρόπος μόνωσης για τις ταράτσες είναι η υιοθέτηση ενός φυτεμένου δώματος.

Το χώμα και τα ίδια τα φυτά αποτελούν την πλέον βιώσιμη επιλογή για ελαχιστοποίηση των αυξομειώσεων της θερμοκρασίας, παρέχοντας φυσική μόνωση. Παράλληλα, συμβάλλουν σε ένα πιο καθαρό περιβάλλον, απορροφούν διοξείδιο του άνθρακα και αυξάνουν την βιοποικιλότητα της πόλης. Εξίσου σημαντική είναι η συγκράτηση, αποθήκευση και επανάχρηση των ομβρίων υδάτων. Είναι μία δύσκολη εξίσωση σε μία ανακαίνιση, ωστόσο είναι σημαντικό στοιχείο, που θα πρέπει να εξετάζεται σε κάθε περίπτωση.

Υπάρχουν εναλλακτικοί μέθοδοι αρχιτεκτονικού σχεδιασμού, αναφορικά με τις πράσινες κατασκευές;

Είναι μία κατηγορία στην οποία ακόμα δεν έχει δοθεί η απαιτούμενη προσοχή και δυστυχώς δεν διδάσκεται στον βαθμό που πρέπει. Ένας μέρος της πατά σε γνώσεις, τις οποίες έχουμε από αιώνες, που το μόνο που χρειάζεται είναι να επικαιροποιούνται και να προσαρμόζονται στις ανάγκες της πόλης ή του κτιρίου. Δεν θα πρέπει να προκρίνουμε υλικά και μεθόδους, μόνο και μόνο επειδή είναι high tech, διότι έτσι δεν εξασφαλίζεται απαραίτητα η βιωσιμότητα.

Σήμερα μιλάμε για οικοσυστημικό σχεδιασμό, του οποίου ο βιοκλιματικός αποτελεί ένα μέρος. Εκτός των άλλων στον σχεδιασμό, πρέπει να συνυπολογίζονται οι πόροι που δαπανώνται και εκείνοι που ανακυκλώνονται. Πρέπει να λαμβάνεται υπόψη, πώς μπορεί να μειωθεί το αποτύπωμα των κτιρίων και της ανακαίνισης τους, σε ότι αφορά την ενέργεια που καταναλώνουν και που ενσωματώνουν στα υλικά τους, στο πλαίσιο μιας κυκλικής οικονομίας. Είναι σημαντικό να έχουν προβλεφθεί στον σχεδιασμό λύσεις, που θα ελαχιστοποιήσουν την εισροή και την εκροή πόρων σε όλη τη διάρκεια ζωής του κτίσματος και όχι μόνο στην κατασκευή.

Η Ελλάδα έχει κάνει αξιοσημείωτα βήματα προς αυτήν την κατεύθυνση;

Η Ελλάδα έχει κάνει αξιοσημείωτα βήματα. Εντυπωσιακά όχι, αν και παρατηρούμε τα τελευταία χρόνια ανακαινίσεις μικρής κλίμακας, αλλά και αρχιτέκτονες, που παράγουν εντυπωσιακά αποτελέσματα. Χρειάζεται ωστόσο να υπάρχουν συντονισμένες διαδικασίες, που δεν αφορούν μόνο τους αρχιτέκτονες, αλλά και το κράτος και τις στρατηγικές που χαράσσονται, οι οποίες θα πρέπει να έχουν έναν πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

*Ο Νικόλαος Αναστασόπουλος είναι επίκουρος καθηγητής στο τμήμα αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ

Η διαμόρφωση του δημόσιου χώρου στην Αθήνα

Από τη μεταφορά της πρωτεύουσας στην Αθήνα το 1834, μέχρι και σήμερα, παρατηρούνται ενδιαφέρουσες αλλαγές στο ρυμοτομικό σχέδιο και τον δημόσιο χώρο της πρωτεύουσας. Ποια είναι τα ιστορικά σημεία – σταθμοί και πού βρισκόμαστε σήμερα;

Παρακολουθώντας λεπτομερώς την ιστορική πορεία της Αθήνας, μπορούμε να κατανοήσουμε πλήρως τις ιδιόμορφες πολιτικές και χωροταξικές συνθήκες, που διαμόρφωσαν καθοριστικά το σύγχρονο ρυμοτομικό σχέδιο και τον δημόσιο χώρο της ελληνικής πρωτεύουσας. Είναι δόκιμο να επισημάνουμε τρεις χρονικές περιόδους, ως σημεία κομβικής σημασίας για την αρχιτεκτονική της Αθήνας:

α) Η μεταφορά της πρωτεύουσας από το Ναύπλιο στην Αθήνα το 1834.
β) Η μικρασιατική καταστροφή και τα κατά συρροή κύματα προσφύγων μετά το 1922.
γ) Η μεταπολεμική περίοδος έως σήμερα.

Αθήνα η νέα πρωτεύουσα
Μετά την απελευθέρωση της χώρας από τους Οθωμανούς Τούρκους, η Αθήνα ήταν μία μικρή και ασήμαντη πόλη, μόλις των 9.000 κατοίκων. Η δομή της ήταν καθαρά φεουδαρχική και αρκετά ξεπερασμένη, συγκριτικά με τα ευρωπαϊκά πρότυπα της εποχής. Ωστόσο, μετά τον ορισμό της ως πρωτεύουσας του ελληνικού βασιλείου, άρχισαν να γίνονται τα πρώτα σπουδαία βήματα αστικοποίησης. Συγκεκριμένα, καθώς αυξήθηκε ραγδαία η ζήτηση ακίνητης περιουσίας εντός των ορίων της πόλεως, σταδιακά ξεκίνησε η κατάτμηση της αστική γης σε επιμέρους οικόπεδα. Οι αγοροπωλησίες πολλαπλασιάστηκαν και παράλληλα θεσπίστηκαν αυστηροί νόμοι για την προστασία της ατομικής ιδιοκτησίας, ενώ πάρα πολλές εκτάσεις μεγαλοκαλλιεργητών και κτηνοτρόφων απαλλοτριώθηκαν, αλλάζοντας ριζικά το πρόσωπο της τότε Αθήνας.

Το πρωτοποριακό ρυμοτομικό σχέδιο των Κλεάνθη και Σάουμπερτ, είχε λάβει μέριμνα για τους αρχαιολογικούς χώρους και περιλάμβανε πλατείες, ευρύχωρους δρόμους και επαρκείς αποστάσεις μεταξύ των κτιρίων. Εν τούτοις κατά την εφαρμογή του, υπήρξαν αλλεπάλληλες αντιδράσεις και συγκρούσεις συμφερόντων, με αποτέλεσμα ο πατέρας του βασιλιά Όθωνα, Λουδοβίκος, να στείλει τον αρχιτέκτονα Κλέντσε, ώστε να ρυθμίσει την οξυμένη κατάσταση. Εκείνος, όμως, αγνόησε το αρχικό σχέδιο πόλεως, με συνέπεια η δόμηση της Αθήνας να γίνει αρκετά ασφυκτική, χωρίς σαφή μέριμνα για μελλοντικές προεκτάσεις.

Παρά τις αντιξοότητες, μέχρι το 1900 η Αθήνα, είχε μεταμορφωθεί σε μία αξιόλογη πρωτεύουσα με νέα κτίρια και υποδομές. Σε σύντομο χρονικό διάστημα ανεγέρθηκαν το βασιλικό παλάτι, ο νέος καθεδρικός ναός, το πανεπιστήμιο της Αθήνας, το κοινοβούλιο και η εθνική βιβλιοθήκη, ενώ ταυτόχρονα αναδιαμορφώθηκαν πολλοί κεντρικοί δρόμοι, πλατείες και ιδιωτικές κατοικίες. Σημειώνεται τέλος, ότι ο πληθυσμός της πόλης αυτή την περίοδο, είχε ανέλθει στους 125.000 κατοίκους.

Η Μικρασιατική καταστροφή
Μετά το θλιβερό γεγονός της Μικρασιατικής καταστροφής, εκατομμύρια πρόσφυγες κατέφτασαν στην Ελλάδα. Πάρα τις προσπάθειες της κυβέρνησης να εγκατασταθούν οι νέοι πληθυσμοί σε αγροτικές περιοχές, το μεγαλύτερο ποσοστό προτίμησε τα μεγάλα αστικά κέντρα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Η αναπάντεχη προσέλευση τόσων προσφύγων, διπλασίασε τον πληθυσμό της πρωτεύουσας και δημιούργησε την επιτακτική ανάγκη εύρεσης νέων καταλυμάτων .

Ως εκ τούτου, το προσεχές διάστημα χαρακτηρίζεται από έντονη αστική ανάπτυξη. Σε όλα τα προάστεια της Αθήνας συσπειρώθηκαν, με ταχύτατους ρυθμούς, εκατοντάδες προσφυγικοί συνοικισμοί, χωρίς να υπάρχει σοβαρός κρατικός σχεδιασμός. Αυθαίρετες κατοικίες ξεκίνησαν να ξεπηδούν στον περιφερειακό δακτύλιο και οι κυβερνήσεις αναγκάστηκαν να τις νομιμοποιήσουν. Φυσικά, σε αυτή την τεταμένη κατάσταση, δεν υπήρχε καμία απολύτως έγνοια για την προστασία του περιβάλλοντος και τη διατήρηση του φυσικού στοιχείου μέσα στην πόλη. Από το 1923 και εξής, μάλιστα, το ρυμοτομικό σχέδιο έγινε ακόμα πιο άναρχο , με συνέπεια οι μετέπειτα σποραδικές προσπάθειες αναδιαμόρφωσης της πρωτεύουσας να μην τελεσφορήσουν.

Από τη μεταπολεμική περίοδο έως σήμερα
Μετά τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο και τον εμφύλιο που ακολούθησε, παρατηρείται έντονα το φαινόμενο της αστικοποίησης. Πολίτες που ζούσαν στις επαρχίες μετακινούνται μαζικά στην Αθήνα, ελπίζοντας να βρουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης. Κατά τα μεταπολεμικά χρόνια ξεκινά μία γενικευμένη οικοδομική δραστηριότητα, με τις μικρές κατοικίες να γκρεμίζονται και στην θέση τους να ανεγείρονται ψηλές πολυκατοικίες.

Με τον τρόπο αυτό, η Αθήνα αποκτά μέσα σε μερικές δεκαετίες την εικόνα μίας μεγαλούπολης, γεμάτη από άχαρα κτίρια, το ένα κολλητά δίπλα στο άλλο, ενώ στο κέντρο επικρατεί κυκλοφοριακή συμφόρηση, ανυπόφορη φασαρία και εκτεταμένη μόλυνση της ατμόσφαιρας. Οι συνθήκες αυτές οδήγησαν ορισμένες ομάδες ατόμων να απομακρυνθούν από τον αστικό πυρήνα σε πιο απομακρυσμένα προάστια, που ήταν ακόμη ανεκμετάλλευτα. Αναπόφευκτα ο μη επαρκής έλεγχος στη δόμηση, είχε ως αποτέλεσμα να εξαφανιστούν όλοι οι διαθέσιμοι χώροι γύρω από την πρωτεύουσα και η συμφόρηση του κέντρου να επεκταθεί προς τα έξω.

Πλησιάζοντας στο σήμερα, κατασκευάζονται τεράστια οδικά δίκτυα, προκειμένου να διευκολύνεται η επικοινωνία μεταξύ των προαστίων και της μητρόπολης. Ταυτόχρονα δημιουργούνται σιδηρόδρομοι, μετρό και τραμ κάνοντας προσιτή τη μετακίνηση, χωρίς τη χρήση ιδιωτικού οχήματος. Τα εν λόγω έργα, αν και βοήθησαν άρδην την καθημερινή ζωή των πολιτών και την τοπική οικονομία, είχαν φοβερό αντίκτυπο στη διαμόρφωση του δημόσιου χώρου.

Αλλαγές στον δημόσιο χώρο
Τα τελευταία 200 περίπου χρόνια, το περιβάλλον της Αθήνα έχει μεταλλαχθεί ολοκληρωτικά. Οι καλλιεργήσιμες εκτάσεις γύρω από το ιστορικό κέντρο της πόλης και οι εγκαταστάσεις των κτηνοτρόφων έχουν αντικατασταθεί από εκτενή οδικά δίκτυα και συγκροτήματα πολυκατοικιών , αφήνοντας ελάχιστους ελεύθερους χώρους πρασίνου. Επιπλέον, το κλίμα της Αθήνας έχει γίνει εντελώς αποπνικτικό και αφιλόξενο, ειδικά κατά τις εργασιακές ώρες, όπου επικρατεί μόνιμη κυκλοφοριακή συμφόρηση και ηχορύπανση.

Πέρα από την ύπαρξη ελαχίστων πάρκων και δασικών εκτάσεων, ενδεικτικό παράδειγμα αλλοίωσης του φυσικού περιβάλλοντος είναι τα ποτάμια και οι χείμαρροι. Στα τέλη του 19ου αιώνα υπολογίζεται ότι υπήρχαν στην Αττική πάνω από 700 υδάτινα ρεύματα, ενώ σήμερα δεν ξεπερνούν τα 50. Σύμφωνα με σχετικές μελέτες, πάνω από 550 χιλιόμετρα έχουν μπαζωθεί προκειμένου να υλοποιηθεί η αστική και βιομηχανική επέκταση της πρωτεύουσας. Όπως είναι επόμενο η τσιμεντοποίηση των υδάτινων αρτηριών, προκαλεί ολοένα πιο συχνά φαινόμενα πλημμύρας και επικείμενων καταστροφών.
Τέλος αξίζει να σημειωθεί, ότι τα τελευταία χρόνια γίνονται κάποιες αξιόλογες προσπάθειες για την βελτίωση της εικόνας της Αθήνας μέσω κοινωφελών έργων, όπως το ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος και η επικείμενη ανάπλαση στο Ελληνικό, τα οποία δίνουν πνοή φρεσκάδας στο γκρίζο τοπίο της σύγχρονης αθηναϊκής τσιμεντούπολης.