Η Μαργαρίτα Ζακυνθινού-Ξάνθη και η Θεώνη Ξάνθη μας μιλούν για τις κατασκευαστικές καινοτομίες του νέου Μουσείου της Λευκωσίας, αλλά και για τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν κατά την υλοποίησή του.

H Μαργαρίτα Ζακυνθινού-Ξάνθη, Αρχιτέκτων Μηχανικός και η Θεώνη Ξάνθη, Co-Founder, Director & Lead Architect του γραφείου ΧΖΑ Architects, σε συνέντευξη τους στο Architect, μας μιλούν για το νέο Μουσείο Κύπρου στην περιοχή της Λευκωσίας. Πρόκειται για ένα έργο το οποίο ξεχωρίζει για το μοναδικό του design και την καινοτόμο μέθοδο κατασκευής του. Σκοπός του Μουσείου, του οποίου η κατασκευή ξεκίνησε το 2022 και αναμένεται να ολοκληρωθεί στις αρχές του 2027, είναι αφενός να φιλοξενήσει τα αρχαιολογικά εκθέματα που αναδεικνύουν την πλούσια Ιστορία του νησιού, και αφετέρου να καταστεί ένα τοπόσημο της περιοχής, στο οποίο οι πολίτες θα μπορούν να απολαμβάνουν το φυσικό περιβάλλον, λίγα μόλις χιλιόμετρα έξω από τα τείχη της πρωτεύουσας.

Πώς το νέο Μουσείο της Λευκωσίας εναρμονίζεται με την ευρύτερη περιοχή στην οποία κτίζεται και τι ακριβώς θα περιλαμβάνει;

Το νέο Μουσείο της Λευκωσίας τοποθετείται σε μία περιοχή λίγο έξω από την κυπριακή πρωτεύουσα, στην περιοχή του παλαιού Γενικού Νοσοκομείου, δίπλα από τον Πεδιαίο ποταμό. Απέναντι από το έργο βρίσκεται το κοινοβούλιο, το Εθνικό Θέατρο, το παλαιό Αρχαιολογικό Μουσείο και ο Εθνικός κήπος, ενώ στην κάτω πλευρά βρίσκονται οι πρεσβείες και τα κτίρια των υπουργείων. Η τοποθεσία του μουσείου είναι ένα ενδιάμεσο ανάμεσα στις πράσινες και στις αστικές ζώνες της πόλης. Έτσι, το μουσείο έχει τη δυνατότητα με έναν ανοιχτό αστικό και περιβαλλοντικό σχεδιασμό να λειτουργήσει ενοποιητικά και να συμβάλλει καθοριστικά στην αναδιάταξη και στην αναβάθμιση του αστικού περιβάλλοντος της Λευκωσίας. Το έργο θα περιλαμβάνει μόνιμους εκθεσιακούς χώρους που θα φιλοξενούν γύρω στις 6.500 αρχαιότητες, χώρους περιοδικών εκθέσεων και εκπαιδευτικών προγραμμάτων, εργαστήρια συντήρησης, υπόγειους χώρους στάθμευσης, αποθήκες αρχαιοτήτων, εστιατόριο, καφετέρια, βιβλιοθήκη, αμφιθέατρο, γραφεία και art shop. Επιπλέον, στην περιοχή κοντά στον Πεδιαίο θα υπάρχουν πλατείες, αίθρια και πλατφόρμες, προκειμένου οι επισκέπτες να απολαμβάνουν ελεύθερα το όμορφο φυσικό τοπίο της περιοχής.

Ποια είναι τα στοιχεία που καθιστούν καινοτόμο τον σχεδιασμό του Μουσείου;

Βάσει της λειτουργικότητας του κάθε χώρου, ο αρχιτεκτονικός σχεδιασμός χωρίζει το κυρίως κτίριο σε τρεις νοητές ζώνες. Στην περιοχή του εδάφους υπάρχουν δυο υπόγεια, τα οποία θα χρησιμοποιούνται κυρίως ως αποθήκες, ενώ στο πιο πάνω επίπεδο -που βρίσκεται στο ύψος του ισογείου, περιλαμβάνονται χώροι οι οποίοι ουσιαστικά αποτελούν συνέχεια της πόλης, όπως φουαγιέ, εργαστήρια, καφετέριες και εστιατόρια. Στο κορυφαίο τμήμα, εκτείνεται το αιωρούμενο σώμα του Μουσείου, που χωρίζεται σε τρεις διακριτούς κτιριακούς όγκους με διαφορετική θεματολογία. Ο πρώτος ονομάζεται «Τόπος» και αφηγείται την Προϊστορία του νησιού, ο δεύτερος «Θάλασσα» και αναδεικνύει τη σχέση των κατοίκων με τη ναυτιλία και ο τρίτος που λέγεται «Κόσμος» αφηγείται τα γεγονότα των Ιστορικών Χρόνων. Έτσι, ο επισκέπτης μπορεί να περιηγηθεί γραμμικά στους χώρους του Μουσείου, χωρίς να χαθεί στο πλήθος των εκθεμάτων. Η ανύψωση των εκθεσιακών χώρων από το έδαφος και η αντίστοιχη «βύθιση» άλλων λειτουργικών οντοτήτων απελευθερώνουν τον εξωτερικό χώρο στο επίπεδο του εδάφους, διευκολύνοντας τη ροή των κινήσεων και ενοποιώντας το φυσικό περιβάλλον της περιοχής, σε ένα νέο ευρέως διαδεδομένο υπαίθριο αρχαιολογικό και πολιτιστικό τοπίο.

Πώς επιτυγχάνεται η στήριξη των κτιριακών όγκων σε συνάρτηση με την αντισεισμική θωράκιση;

Ο κάθε κτιριακός όγκος στηρίζεται σε δύο μεγάλους στατικούς πυλώνες, οι οποίοι βρίσκονται μεταξύ τους σε απόσταση 70 – 80 μέτρων. Ο εκάστοτε πυλώνας περιλαμβάνει τέσσερα στηρίγματα μήκους και πλάτους 2,5 μέτρων, ενώ συνολικά καταλαμβάνει επιφάνεια περίπου 200 τ.μ., μέσα στην οποία βρίσκονται οι ηλεκτρομηχανικές εγκαταστάσεις, κλιμακοστάσιο, ανελκυστήρες και WC αναπήρων. Σημαντική καινοτομία στο κομμάτι της αντισεισμικότητας είναι ότι στους τέσσερις φορείς των πυλώνων σταματάει η κατωδομή και οι κτιριακοί όγκοι στηρίζονται σε τεράστια εφέδρανα. Ειδικότερα, έχουν τοποθετηθεί δίσκοι διαμέτρου 2 μέτρων, οι οποίοι κλειδώνουν σε περίπτωση σεισμού, με αποτέλεσμα το μουσείο να ακινητοποιείται πλήρως κατά τη διάρκεια του φαινομένου. Επειδή οι τζαμαρίες θα πρέπει να είναι ανεξάρτητες για να περιορίζονται οι ταλαντώσεις, δεν πατούν στην κατωδομή, αλλά πρακτικά κρέμονται από τα δοκάρια. Ως εκ τούτου, τα εκθέματα και οι επισκέπτες εντός των αιωρούμενων κτιριακών όγκων είναι απολύτως ασφαλείς.
Εξίσου ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι εντός των εκθεσιακών χώρων δεν υπάρχουν καθόλου κολώνες. Οι πυλώνες και τα θωρακισμένα πλαϊνά τοιχώματα επιτελούν τη στήριξη του κτιρίου, χωρίς να απαιτείται επιπλέον ενίσχυση. Τα ενδιάμεσα πατάρια, στηρίζονται σε ντίζες των 4εκ. που «χτυπούν» πάνω στα δοκάρια, κάνοντας τα υπερυψωμένα επίπεδα να φαίνονται σαν να είναι μετέωρα. Επιπρόσθετα, έχει προβλεφθεί η κατασκευή τοίχων από γυψοσανίδα, στους οποίους υπάρχουν κατάλληλες εσοχές για την τοποθέτηση των βιτρινών των εκθεμάτων. Τα παραπάνω στοιχεία συμβάλλουν στο να είναι πιο ευέλικτος ο εκθεσιακός χώρος και 100% εκμεταλλεύσιμος.

Με ποιον τρόπο έχει επιτευχθεί η προστασία του κτιρίου από την υγρασία, αφού βρίσκεται δίπλα στον Πεδιαίο ποταμό;

Παρά το γεγονός ότι η Κύπρος είναι σχετικά άνυδρη, η περιοχή ανήκει στους πλημμυρικούς χάρτες του νησιού, καθώς συχνά γίνεται υπερχείλιση του ποταμού σε περίπτωση έντονων φαινομένων βροχής. Συνεπώς, το Μουσείο διαθέτει ειδική περιμετρική θωράκιση βάθους 15 μέτρων, που δεν αφήνει τα νερά να μπουν εντός του κτιρίου. Θεμέλιο των πυλώνων, πάνω στους οποίους στηρίζονται οι τρεις κτιριακοί όγκοι, αποτελεί μία μεγάλη πεδηλόπλακα επιφάνειας 10.000 τ.μ., η οποία αποτελεί τη βασική στεγανολεκάνη. Με τη τεχνοτροπία αυτή αποφεύχθηκε η χρήση αρμών που αποτελούν παραδοσιακά τα πιο ευάλωτα σημεία ενός οικοδομήματος. Σημειωτέον, στο οικόπεδο υπήρχε ογκώδης υδροφόρος ορίζοντας που οδηγούσε στον Πεδιαίο, στον οποίο έγινε άντληση. Εν γένει, δόθηκε σπουδαία μέριμνα στην μελέτη του έργου, θέλοντας να εξασφαλίσουμε τη μέγιστη αντοχή του, ακόμη και σε ακραίες καιρικές και περιβαλλοντικές συνθήκες.

Έχοντας ως γνώμονα τις επιταγές της βιωσιμότητας που ακολουθούν όλα τα σύγχρονα έργα, ποιες πρακτικές έχετε ακολουθήσει στο κατασκευαστικό σας έργο;

Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στα παραπροϊόντα των εκσκαφών, ώστε αυτά να αξιοποιηθούν με βιώσιμο τρόπο. Τα χώματα που ανασύρονται κατά τις εργασίες θα κρατηθούν για τις επιχωματώσεις, ενώ ένα μέρος αυτών θα χρησιμοποιηθούν σε άλλα έργα. Επιπλέον, τα πρανή που έχουν προκύψει από τις σκαπτικές εργασίες θα παραμείνουν ως πρανή και θα φυτευτούν ως συνέχεια του φυσικού περιβάλλοντος. Το γραφείο μας θέτει ως προτεραιότητα την κυκλική οικονομία και προασπίζεται τις αρχές της αειφορίας. Στο πλαίσιο του βιοκλιματικού σχεδιασμού, έχουν τοποθετηθεί στις οροφές φωτοβολταϊκά έκτασης 2.000τ.μ., ενώ οι σκιάσεις που δημιουργούν οι τρεις κτιριακοί όγκοι, συνδυαστικά με τα στοιχεία πρασίνου που βρίσκονται ολόγυρα, εξασφαλίζουν συνθήκες δροσιάς, μειώνοντας σημαντικά το κόστος ψύξης. Επίσης, η στήριξη του Μουσείου σε πυλώνες, επιτρέπει την ελεύθερη κυκλοφορία του αέρα, καθώς και την επικοινωνία των επισκεπτών με το φυσικό τοπίο. Με τις παραπάνω παρεμβάσεις, το κτίριο αναμένεται να αποκτήσει ενεργειακή κλάση Α+, γεγονός ιδιαίτερα πρωτοποριακό για τη συγκεκριμένη κατηγορία κτιρίων, τόσο για το ελληνικό όσο και για το κυπριακό κατασκευαστικό στερέωμα.

Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίσατε στη μελέτη φωτισμού;

Σύμφωνα με τις προδιαγραφές του διαγωνισμού, πρέπει στους εσωτερικούς χώρους να υπάρχει ελεγχόμενη διάτρηση του ηλιακού φωτός για την προστασία των εκθεμάτων. Έτσι η διάχυση του φυσικού φωτός επιτυγχάνεται με φεγγίτες, αλλά και με το ιδιόμορφο σχήμα των κτιριακών όγκων, που θυμίζουν εξωτερικά έργο τέχνης. Επιπλέον, περιμετρικά του κελύφους έχουν τοποθετηθεί θαμποί υαλοπίνακες, που περιορίζουν το ηλιακό αποτύπωμα.

CONSTRUCTION PHASE
ARCHITECTURAL DESIGN: THEONI XANTHI XZA ARCHITECTS LLC
LEAD ARCHITECT: THEONI XANTHI
CONSULTANT ARCHITECT: THODORIS ANDROULAKIS
ASSOCIATE ARCHITECTS: MARGARITA ZAKYNTHINOU XANTHI, GIORGOS LARIOS
CONSULTANTS
ARCHITECTURAL: FEREOS ARCHITECTS LLC –P. FEREOS ( Architect)
STRUCTURAL: PENELIS CONSULTING ENGINEERS SA –G. PENELIS (Engineer on Record), ANDREAS EVRIPIDOU CIVIL ENGINEERS L.L.C. – A. EVRIPIDOU
MECHANICAL: GEORGHIOU & ZEMBYLAS PARTNERS –Y. ZEMBYLAS
ELECTRICAL: GEORGHIOU & ZEMBYLAS PARTNERS –P. YIALLOUROS
MUSEUM CONCEPT: XZA ARCHITECTS
MUSEOLOGY: ARCHER JOINT VENTURE P.S.O. -T. TSOUKALAS, S. GALIKAS
MUSEOGRAPHY: ARCHER JOINT VENTURE P.S.O. -T. TSOUKALAS, S. GALIKAS, T. PEPTRAS
GRAPHIC: POST-SPECTACULAR OFFICE – S. GALIKAS
QUANTITIES SURVEY: G. RODITIS & PARTNERS – G. RODITIS
ACOUSTIC: THETA ACOUSTICS LTD – T. ΝΙΑΟUΝΑΚIS
SAFETY – HEALTH: FLOROS PANTELI ASSOCIATES L.L.C. –F. PANTELI
LIGHTING: E. DEKO & ASSOCIATES – E. NTEKO
WAY-FINDING: POST-SPECTACULAR OFFICE – S. GALIKAS
TRAFFIC: DROMOS CONSULTING LTD – Κ. ZEKKOS
HYDRAULICS: DROMOS CONSULTING LTD – Κ. ZEKKOS
FIREFIGHTING: INT FIRE (CYPRUS) LTD – Dr S. SPIROU
LANDSCAPE: LANDCO ΕΠΕ – Μ. KANTARTZIS
LABORATORIES: E. VASILEIOU
PRELIMINARY DESIGN: Α. SAKELLARIOU
SPECIAL GEOTECHNICS: Μ. KAVVADAS
SECURITY BUILDING: ARION PLUS
NATURAL LIGHTING: Α. TSAGKRASOULIS
KITCHEN EQUIPMENT: XENEX – D. KALOGERIAS
SHELL ENERGY PERFORMANCE: METABUILD
AREA: 27.700 m² & 23.000 m² LANDSCAPE
CLIENT: MINISTRY OF TRANSPORT, COMMUNICATIONS AND WORKS
CONTRACTOR: CYFIELD JOINT VENTURE IACOVOU